Eugeniusz Cnotliwy

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 17:33, 5 sty 2017 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Eugeniusz Cnotliwy
archeolog
Data urodzenia 8 grudnia 1932
Miejsce urodzenia Miłosław
Narodowość polska


Eugeniusz Cnotliwy (1932– ) – archeolog, doktor nauk humanistycznych.

Życiorys

Urodził się 8 grudnia 1932 roku w Wielkopolsce, w Miłosławiu pod Wrześnią, w rodzinie urzędniczej Władysława i Władysławy de domo Szymkowskiej. Dzieciństwo naznaczone II wojną światową spędził w rodzinnej miejscowości. Dopiero po wojnie ukończył szkołę podstawową i średnią. W 1951 roku, po maturze, rozpoczął studia na Uniwersytecie Poznańskim na nowo utworzonym kierunku Historia Kultury Materialnej Wydziału Filizoficzno-Historycznego. Ukończył je w 1955 roku zdobywając tytuł magistra historii kultury materialnej na podstawie rozprawy Przedmioty z rogu i kości z okresu wczesnośredniowiecznego w Kruszwicy, napisanej pod kierunkiem prof. Witolda Hensla.

Pierwszą pracę, w charakterze asystenta, a następnie adiunkta, podjął w Wolinie, w powstałej rok wcześniej Stacji Archeologicznej Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (IHKM PAN). W okresie „wolińskim”, do 1967 roku, dokonał wielu odkryć stanowisk archeologicznych na terenie ówczesnych powiatów kamieńskiego i wolińskiego. Wstępne wyniki badań publikował głównie na łamach Materiałów Zachodniopomorskich, rocznika naukowego ukazującego się od 1957 roku. Zwieńczeniem prac terenowych i prospekcji archiwalnych była monografia Powiat kamieński w starożytności wydana w 1966 roku, do dzisiaj pozostająca cennym źródłem do badań nad osadnictwem pradziejowym i średniowiecznym na tym terenie. W kręgu jego zainteresowań znalazły się zagadnienia rozwoju rzemiosła we wczesnym średniowieczu. Problematyka ta podjęta u progu kariery zawodowej towarzyszy mu do dzisiaj. W latach 60. powstały pierwsze większe rozprawy poświęcone temu zagadnieniu.

W 1967 roku Eugeniusz Cnotliwy odszedł z IHKM PAN aby podjąć pracę w powołanej właśnie placówce związanej z ochroną zabytków archeologicznych – Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej wyodrębnionej przy Państwowym Przedsiębiorstwie Pracowni Konserwacji Zabytków (PA PPKZ). Przez blisko 20 lat kierował Pracownią szczecińską, która zatrudniała wielu znakomitych archeologów. Był to okres intensywnej działalności Eugeniusza Cnotliwego na kilku płaszczyznach jednocześnie. Z racji zatrudnienia kierował pracami archeologicznymi w klasztorach, zamkach i miastach, a także na osadach otwartych i cmentarzyskach, przede wszystkim na obszarze Pomorza Zachodniego. Nie zaniechał swojego wiodącego nurtu zainteresowań – rozwoju rzemiosła we wczesnym średniowieczu.

W 1970 roku obronił pracę doktorską Rzemiosło rogownicze na Pomorzu wczesnośredniowiecznym, napisaną pod kierunkiem prof. Jana Żaka na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, uzyskując tytuł doktora nauk humanistycznych w zakresie archeologii. Praca ta ukazała się drukiem w 1973 roku. Podobnie jak Jego pierwsza publikacja książkowa do dzisiaj jest wysoko cenioną pozycją, z której korzystają kolejne pokolenia młodych badaczy.

Ważne miejsce w pracy naukowej Eugeniusza Cnotliwego zajmują badania nad grodem wczesnośredniowiecznym w Białogardzie. Wyniki tychże badań opublikował w wielu artykułach naukowych oraz w książce o charakterze popularno-naukowym Białogard, gród wczesnopolski, która ukazała się w 1982 roku. Rok później ukazała się monografia Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, której głównym celem była prezentacja wyników wieloletnich prac archeologicznych prowadzonych na dziedzińcach Zamku Książąt Pomorskich. Eugeniusz Cnotliwy był jednym z trzech, obok Lecha Leciejewicza i Władysława Łosińskiego, głównych autorów i redaktorów tej monografii, dającej początek cyklowi opracowań naukowych materiałów wykopaliskowych ze Szczecina.

Oprócz pomorskich, badał także ważne stanowiska archeologiczne w innych częściach Polski. Przeprowadził między innymi wielkie prace ratownicze wyprzedzające budowę zbiornika wodnego „Jeziorsko” na rzece Warcie w dawnym województwie sieradzkim. Wiele lat badał cysterski kościół klasztorny w Lubiążu na Dolnym Śląsku. Ważną część pracy zawodowej Eugeniusza Cnotliwego stanowiły ekspedycje zagraniczne, w których uczestniczył od 1977 roku: w Macedonii (Ohrid, Prilep), Niemczech (Stralsund) i Łotwa (Ryga). Szczególnie intensywne okazały się badania w Prilepie, w warowni Markowi Kuli, jednej z największych twierdz średniowiecznych na Bałkanach, początkami sięgającej okresu hellenistycznego. Było to prawdziwe wyzwanie tak z punktu widzenia archeologii, jak i architektury.

W głównym nurcie badawczym Eugeniusza Cnotliwego w latach 80. ubiegłego wieku pozostawały grody wczesnośredniowieczne zlokalizowane na terenie Pomorza, nadnoteckiej części Wielkopolski i części Nowej Marchii. Zespół archeologów, którym kierował podczas wykonywania prac terenowych i opracowań gabinetowych, prowadził badania tzw. powierzchniowe (prospekcja terenowa), sondażowe oraz wiercenia geotechniczne, poprzedzane kwerendami archiwaliów. Wypracowane wówczas metody stały się obowiązującym standardem tego typu badań. Każde stanowisko zyskiwało swoją dokumentację, w większości niepublikowaną, stanowiącą ważny i często niedoceniany dorobek naukowy.

W 1994 roku Eugeniusz Cnotliwy zakończył pracę w PA PPKZ, podjął natomiast w Dziale Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie, obejmując stanowisko kierownika do przejścia na emeryturę w 1997 roku.

Okres po zakończeniu pracy instytucjonalnej obfituje w monumentalne opracowania źródłowe, na które w trakcie wielu lat pracy zawodowej często po prostu nie starczało czasu. Do 2016 roku Eugeniusz Cnotliwy opublikował szereg artykułów w czasopismach naukowych oraz trzy opracowania monograficzne: grzebieni typu dzwonowatego z terenu Europy, przedmiotów z poroża i kości odkrytych na stanowisku z epoki wikingów w Janowie Pomorskim oraz wyników badań archeologicznych na terenie Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie. Zamiar napisania ostatniej z wymienionych prac powstał jeszcze w okresie pracy w PA PPKZ. Książka powstawała w ciągu kilkunastu lat, zawiera materiały źródłowe datowane na późne średniowiecze i okres nowożytny, stanowiąc kontynuację studiów nad dziejami tego miejsca zapoczątkowanych monografią z 1983 roku.

Praca naukowa zawsze szła w parze z aktywną działalnością w różnych stowarzyszeniach. Eugeniusz Cnotliwy jest wieloletnim członkiem Polskiego Towarzystwa Archeologiczno-Numizmatycznego, członkiem-założycielem Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich, w latach 19721980 był członkiem Komitetu Archeologicznego Poznańskiego Oddziału Polskiej Akademii Nauk, w latach 19831989 był członkiem Grupy Roboczej Krajów Socjalistycznych do spraw Konserwacji Zabytków, w latach 19851989 pełnił funkcję sekretarza naukowego w Polsko-Jugosłowiańskiej Misji Naukowo-Konserwatorskiej. Dodatkowo od 1993 roku jest rzeczoznawcą Ministerstwa Kultury i Sztuki do spraw badań archeologicznych wczesnego średniowiecza w Polsce. Jest także współautorem czasowych wystaw muzealnych. Za popularyzację i upowszechnianie wiedzy otrzymał w 1996 roku ogólnopolską nagrodę imienia J. Dąbrowskiego przyznawaną przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich. Dotąd opublikował ponad 250 tekstów naukowym, w tym kilka książek. W planach są kolejne.

Odznaczenia

  • 1970 – Odznaka Gryfa Pomorskiego
  • 1975 – Odznaczenie Zasłużony Działacz Kultury
  • 1975 i 1986 – Złota Odznaka za działalność na rzecz ochrony zabytków
  • 1978 – Srebrny Krzyż Zasługi
  • 1984 – Medal 40-lecia.
  • 1988 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – za całokształt osiągnięć naukowo-badawczych

Publikacje (wybór)

  • 1958. Rzemiosło rogownicze we wczesnośredniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim, „Szczecin” 7–8, 113–122.
  • 1962. Pozostałości budownictwa drewnianego z IX–XII wieku ze stanowiska 4 w Wolinie, „Materiały Zachodniopomorskie” 8, 29–84.
  • 1963. Grzebienie rogowe i kościane od I do V w. n.e. na Pomorzu Zachodnim, „Materiały Zachodniopomorskie” 9, 167–220.
  • 1970. Pracownie grzebiennicze na Srebrnym Wzgórzu w Wolinie, „Materiały Zachodniopomorskie” 16, 209–287.
  • 1974. Geneza i rozwój rzemiosła rogowniczego na Pomorzu we wczesnym średniowieczu, W: Studia Archaeologica Pomoranica, red. F.J. Lachowicz, Koszalin, 215–240.
  • 1977. Kilka uwag do zagadnienia hodowli zwierząt w kulturze łużyckiej u ujścia Odry, „Archeologia Polski” 22/2, 443–446.
  • 1980. Późnośredniowieczna studnia – latryna na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” 26, 333–395.
  • 1982. Białogard, gród wczesnopolski, Koszalin.
  • 1986. Chronologia ceramiki i nawarstwień wczesnośredniowiecznego Białogardu, W: Problemy chronologii ceramiki wczesnośredniowiecznej na Pomorzu Zachodnim. Studia i materiały, Warszawa, 146–169.
  • 1989. Grodziska wczesnośredniowieczne w południowej części województwa pilskiego. Wyniki badań weryfikacyjnych, „Slavia Antiqua” 32, 171–240.
  • 1992. Kusza z XVI wieku z Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 40/4, 511–520.
  • 1993. Uwagi o rzemiośle rogowniczym w strefie nadbałtyckiej w VII–VIII wieku, „Archeologia Polski” 38/2, 337–369.
  • 2010. Grzebienie dzwonowatego typu w Europie, w serii Acta Archaeologica Pomoranica, t. IV, Szczecin.
  • 2013. Przedmioty z poroża i kości z Janowa Pomorskiego, Studia nad Truso, t. II, Elbląg.
  • 2014. Archeologia Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, w serii Biblioteka Naukowa Muzeum Narodowego w Szczecinie, Szczecin.

Bibliografia

  • Wilgocki E., Doktor Eugeniusz Cnotliwy, W: red. T. Galiński, E. Wilgocki, Res et fontes, Szczecin 2003. 7–10.
  • Zajdler-Szczyrska L, Wołągiewicz M. D., Wykaz publikacji naukowych dr. Eugeniusza Cnotliwego, W: red. T. Galiński, E. Wilgocki, Res et fontes, Szczecin 2003. 11–22.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska