Historia sztuki operowej w Szczecinie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
m (Szczecińskie opery i operetki)
 
Linia 38: Linia 38:
 
Prócz pełnospektaklowych oper Carl Loewe napisał także w 1856 trzy sceny liryczno-dramatyczne na głos solowy i orkiestrę. Są to ''Braut von Messina'' ''Narzeczona z Messyny'' według Schillera, ''Die Keiserin'' (''Cesarzowa'') oraz ''Scholastika''.  
 
Prócz pełnospektaklowych oper Carl Loewe napisał także w 1856 trzy sceny liryczno-dramatyczne na głos solowy i orkiestrę. Są to ''Braut von Messina'' ''Narzeczona z Messyny'' według Schillera, ''Die Keiserin'' (''Cesarzowa'') oraz ''Scholastika''.  
  
Również następca Loewego na stanowisku dyrektora muzycznego Szczecina, [[Carl Adolf Lorenz]] również napisał był autorem dwóch oper, Harald i Theano (1893) oraz Irrungen wg powieści Theodora Fontany op. 40. Pozostały one jednak niewystawione, podobnie jak też dwie opery innego szczecińskiego kompozytora i dyrygenta, Ernsta Tschirscha (Fritjof i Der fliegende Holländer).  
+
Również następca Loewego na stanowisku dyrektora muzycznego Szczecina, [[Carl Adolf Lorenz]] również był autorem dwóch oper: ''Harald i Theano'' (1893) oraz ''Irrungen'' wg powieści Theodora Fontany op. 40. Pozostały one jednak niewystawione, podobnie jak też dwie opery innego szczecińskiego kompozytora i dyrygenta, Ernsta Tschirscha (''Fritjof'' i ''Der fliegende Holländer'').
  
 
==Prapremiery==
 
==Prapremiery==

Aktualna wersja na dzień 17:27, 8 sie 2015

Historia sztuki operowej w Szczecinie – zarys chronologiczny kultury teatru muzycznego w Szczecinie, przegląd dzieł wystawianych i komponowanych dla Szczecina.


Początki spektakli operowych w Szczecinie sięgają końca XVIII wieku. Wcześniej niż opera rozwinęła się w Szczecinie tradycja wykonywania oratoriów, które były utworami dramatycznymi (prawie wyłącznie religijnymi), lecz nie były przeznaczone do wykonania na scenie. W Szczecinie w roku 1649 wydano i prawdopodobnie także wykonano jedno z pierwszych niemieckich oratoriów - dzieło Andreasa Fromma Vom reichen Manne und Lazaro (O bogaczu i Łazarzu). Był to jednak w ówczesnym Szczecinie przypadek odosobniony.

W XVIII wieku coraz częściej wykonywano oratoria także poza kościołami, np. w loży masońskiej na Łasztowni. Tylko w 1767 roku wykonano tam kantatę pasyjną Carla Heinricha Grauna Śmierć Jezusa a także trzy oratoria: Izraelici na pustyni Carla Philippa Emmanuela Bacha, Śmierć Abla i Łazarz Heinricha Rollego. W salach szczecińskich lóż masońskich wykonywano również muzykę operową – zazwyczaj były to wyimki ze znanych dzieł.

Pierwsze spektakle operowe

Do 1849 spektakle odbywały się w Domu Żeglarza (Seglerhaus), zbudowanym w roku 1792 przy Schuhstraße (dziś ul. Szewska), będącym częścią siedziby kupiectwa szczecińskiego. Grano w nim spektakle teatralne, ale też wodewile, śpiewogry i opery. W 1794 i 1795 wystawiono dwie pełnospektaklowe opery Mozarta – Czarodziejski flet oraz Don Giovanniego. Później powstały teatry „Bellevue” i „Elysium”, gdzie również bywały wystawiane spektakle operowe

Pierwsze wystawienia oper w Szczecinie były słabe wykonawczo. Nowa premiera Don Giovanniego Mozarta 9 lutego 1821 została skrytykowana w Stettiner Zeitung w ciętych wierszykach o „don Juanie, który nie umie grać i Donnie Elwirze, która nie umie śpiewać”. Jedynie wykonująca partię Donny Anny śpiewaczka Götte oraz tenor Friedrich Hambuch zostali pochwaleni. Johann Chistian Krampe (1774 – 1849), poprzednio reżyser i wicedyrektor teatru w Rewalu za czasów dyrekcji Augusta von Kotzebue, otworzył w Szczecinie sezon zimowy 12 września spektaklem Uprowadzenia z seraju Mozarta. Niska frekwencja i nieregularne gaże dla artystów spowodowały rezygnację m.in. tenora Friedricha Hambucha. Po odejściu najlepszego śpiewaka ze Szczecina również Krampe już 3 marca 1822 zakończył działalność w Szczecinie, zamknął sezon i wyjechał do swojego miasta rodzinnego, czyli Schwerin, gdzie kontynuował działalność dyrektora teatru. W Szczecinie pozostali artyści działali na własne ryzyko, śpiewając nie tyle w spektaklach operowych, ile w widowiskach z muzyką. Były to lekkie komedie muzyczne i wodewile, operowe przeboje i potpourri, czasem też ambitniejsze wystawienia fragmentów oper, np. Wesela Figara Mozarta i Wolnego strzelca Webera.

Wersje okrojone oper, wybory arii i ciekawsze fragmenty utworów operowych ze zredukowanym (czasem tylko do fortepianu) akompaniamentem można było usłyszeć w mieszczańskich salonach muzycznych, zwłaszcza w salonie szczecińskiej patrycjuszki, Sophie Auguste Tilebein.

Teatr Miejski

W październiku 1848 został uroczyście otwarty gmach Teatru Miejskiego projektu Carla Ferdinanda Langhansa. Stało się możliwe wprowadzenie regularnego zimowego sezonu teatralnego (latem spektakle odbywały się w teatrze letnim „Elysium”). Premierowym spektaklem okazała się znów ulubiona w Szczecinie opera Mozarta Don Giovanni, tym razem dodatkowo z uwerturą koncertową Egmont Beethovena. Zaczęto regularnie wystawiać pełnospektaklowe dzieła operowe – były to zarówno uznane opery Mozarta (Don Juan, Czarodziejski flet, Wesele Figara) i Webera (Wolny strzelec, Oberon), jak też nowo powstające oper Flotowa (Alessandro Stradella), Lortzinga (Car i cieśla; Indra; Ondyna), Meyerbeera (Hugenoci), Spohra (Jessonda), Marschnera (Wampir).

Szczecinianie poznali także szybko muzykę zdobywającego coraz większą sławę Richarda Wagnera. Bratanica kompozytora, Johanna Wagner, uznana śpiewaczka (mezzosopran) i wykonawczyni roli Elżbiety na prapremierze Tannhäusera w Dreźnie w 1845, przyjechała na początku lat 1850-tych do Szczecina, gdzie odnosiła sukcesy. Fragmenty z oper Wagnera (zwłaszcza chór pielgrzymów z Tannhäusera) wykonywano na początku roku 1853, w październiku tego roku na koncert wokalno-instrumentalny pod dyrekcją [[Karl Karla Kosmally’ego został otwarty uwerturą do Tannhäusera i zyskał bardzo pełne zachwytu recenzje prasowe. W następnych latach na deskach szczecińskiej sceny zaczęły się pojawiać coraz to nowsze oper Wagnera. W 1868 zaraz po monachijskiej prapremierze opery Śpiewacy norymberscy Wagnera, wykonano na koncercie w Szczecinie (pod dyrekcją Carla Adolfa Lorenza) uwerturę do tejże opery, co przyczyniło się do premierowego spektaklu pod dyrekcją Alberta Müllera 7 kwietnia 1860 w szczecińskim Teatrze Miejskim. W następnych latach popularność dzieł Wagnera nie słabła, wykonano m.in. Holendra tułacza (1878) i Walkirię (1884).

Zakres repertuaru w Teatrze Miejskim był bardzo szeroki – wykonywano opery Mozarta, Verdiego (Trubadur), Bizeta (Carmen), Otto Nicolaia (Wesołe kumoszki z Windsoru). Popularne były także wciąż liczniejsze dzieła operetkowe (Orfeusz w piekle Offenbacha).

Szczecińskie opery i operetki

Kompozytorzy działający w Szczecinie nie zostawili po sobie znaczącej spuścizny operowej. Nawet najwybitniejszy szczeciński kompozytor XIX wieku, Carl Loewe, ceniony za swoje pieśni na głos z fortepianem, nie osiągnął sukcesu w twórczości operowej. Skomponował wprawdzie 5 oper, lecz nie weszły one do repertuaru, a nawet nie wszystkie zostały wystawione. Są to:

  • Rudolf, der deutsche Herr – wielka opera, libretto: von Vocke (1825)
  • Malekadhel – wielka opera tragiczna, libretto: Caroline Pichler (1832)
  • Emmy – opera romantyczna, libretto F. Melzer i M. Hauser (1833)
  • Neckerei, opera komiczna, libretto Mülbach, 1833
  • Die drei Wünsche (Trzy życzenia), – opera komiczna według baśni orientalnej, wyd. jako op. 42 w 1834.


Tylko jedna z oper Loewego (Trzy życzenia) została wystawiona i wydana za jego życia. Została ona wystawiona w 1834 w Berlinie w obecności króla i dobrze przyjęta przez publiczność zarówno na prapremierze jak i na drugim przedstawieniu. Później jednak szybko zeszła z afisza.

Z pozostałych oper Loewego żadna nie została wystawiona za życia kompozytora. Ze swoich oper cenił Loewe Emmy i czynił do 1852 starania o jej wystawienie w Berlinie. Mimo pełnienia funkcji dyrektora muzycznego miasta, nie miał praktycznie szans na wystawienie swoich oper w Szczecinie, ponieważ podpisał zobowiązanie, że nie będzie podejmował współpracy ze sceną operową w rodzimym mieście. Fragmenty ze swoich oper wykonywał na koncertach, np. uwerturą do opery Rudolf dyrygował podczas koncercie w Stargardzie w 1832. W tym samym roku w szczecińskiej loży Pod Trzema Cyrklami wykonano estradową wersję opery Malekadhel z udziałem kompozytora jako śpiewaka w jednej z ról solowych.

Prócz pełnospektaklowych oper Carl Loewe napisał także w 1856 trzy sceny liryczno-dramatyczne na głos solowy i orkiestrę. Są to Braut von Messina Narzeczona z Messyny według Schillera, Die Keiserin (Cesarzowa) oraz Scholastika.

Również następca Loewego na stanowisku dyrektora muzycznego Szczecina, Carl Adolf Lorenz również był autorem dwóch oper: Harald i Theano (1893) oraz Irrungen wg powieści Theodora Fontany op. 40. Pozostały one jednak niewystawione, podobnie jak też dwie opery innego szczecińskiego kompozytora i dyrygenta, Ernsta Tschirscha (Fritjof i Der fliegende Holländer).

Prapremiery

W Szczecinie oprócz spektakli ze znanego melomanom repertuaru, odbywały się też prapremiery nowych utworów. Nie były to jednak dzieła znaczące i szybko popadały w zapomnienie. Warto przypomnieć jednak przynajmniej dwie operetki kompozytorów, którzy zdobyli w muzyce operetkowej pewne uznanie. Autor jednej z nich (Leon Jessel) był z urodzenia szczecinianinem, który sławę muzyczną zdobył w Berlinie.

  • Carl Michael Ziehrer: Operetka Ball bei Hof, 1911.
  • Leon Jessel: Operetka Mała studentka' (Die kleine Studentin), 1926.

Obie operetki miały światową prapremierę w szczecińskim Teatrze Miejskim.

Dyrygenci

W początkowym okresie działalności nowo otwartego Teatru Miejskiego kapelmistrzem został w latach 1849 – 1851 Ernst Tschirtsch; w tym czasie spektaklami operowymi dyrygował w Szczecinie także znany wówczas kompozytor i dyrygent August Conradi.

Po swoich studiach muzycznych zakończonych w 1884 w Berlinie, przez krótki czas dyrygentem w Szczecinie był pochodzący z Wiednia austriacki kompozytor czeskiego pochodzenia, Emil Nikolaus von Reznicek, później autor popularnej operetki Donna Diana.

Wśród dyrygentów w Szczecinie należy byli także przedstawiciele awangardy muzycznej, jak uczeń Arnolda Schönberga Heinrich Jalowetz (1882 – 1945, w 1938 wyjechał do Ameryki), który w Szczecinie działał w latach 1912 – 1916. Od lipca 1912 do stycznia 1913 dyrygentem w Szczecinie był młody kompozytor Arnold Webern, późniejszy twórca serializmu w muzyce. W latach 1916 – 1921 z rekomendacji Richarda Straussa kapelmistrzem i pierwszym dyrygentem Opery Szczecińskiej jako odrębnej instytucji był Clemens Krauss, prywatnie przyjaciel Richarda Straussa i wraz z nim współautor opery Capriccio. Krauss zainteresował się ekspresjonistyczną opera Franza Schrekera Poszukiwacz skarbów i sprowadził w tym celu Schrekera do Szczecina.


Opera po wojnie – scena na Potulickiej

Po roku 1945 światowej w zrujnowanym przez wojnę Szczecinie przez długi czas nie odbywały się spektakle operowe i operetkowe. Teatr Miejski, uszkodzony w czasie wojny, nie doczekał się odbudowy. W 1954 prezydent miasta, Piotr Zaremba podjął decyzję o jego rozbiórce.

W 1956 roku aktor i śpiewak Jacek Nieżychowski razem z ówczesnym wiceprzewodniczącym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Szczecinie, Roman Szechter|Romanem Szechterem]], najpierw zainicjował powołanie do życia Towarzystwa Miłośników Teatru Muzycznego, a w październiku tegoż roku doprowadził do utworzenia pierwszego zawodowego teatru muzycznego w powojennym Szczecinie – Operetki Szczecińskiej Towarzystwa Miłośników Teatru Muzycznego. Jacek Nieżychowski został jego pierwszym dyrektorem. 25 stycznia 1957 na premierowym pokazie w Domu Kultury Zjednoczenia Budownictwa Miejskiego przy ul. Bohaterów Warszawy publiczność szczecińska zobaczyła Krainę uśmiechu Lehára, z solistami Operetki Gliwickiej.

Działając wspólnie m.in. z Edmundem Waydą i Grażyną Brodzińską, Jacek Nieżychowski na potrzeby sceniczne otrzymał i zaadoptował dawną salę gimnastyczną komendy milicji przy ul. Potulickiej 1. 31 grudnia 1957 odbyła się premiera operetki Cnotliwa Zuzanna Gilberta. W roku 1958 Operetkę Szczecińską upaństwowiono – otrzymała wówczas nazwę Teatr Muzyczny w Szczecinie. Oprócz popularnych i znanych dzieł tzw. „żelaznego repertuaru” szczeciński Teatr Muzyczny przybliżał publiczności utwory mniej znane. Wystawiano też spektakle baletowe (Coppelia Leo Delibes’a w 1963). W roku 1967 wystawiono spektakl złożony z dwóch krótkich dzieł teatralno-muzycznych. Były nimi: bardzo rzadko wystawiana śpiewogra Karola Kurpińskiego Leśniczy z Kozienickiej Puszczy oraz singspiel Mozarta Dyrektor teatru.

Teatr Muzyczny w Szczecinie brał udział także w produkcjach telewizyjnych. 29 grudnia 1972 przy ul. Potulickiej 1 odbyła się premiera operetki Aniuta Jurija Milutina, która wkrótce z udziałem szczecińskich artystów zyskała adaptację telewizyjną, wyemitowaną w telewizji ogólnopolskiej.

Opera na Zamku

W roku 1978 nastąpiło przeniesienie siedziby na odbudowany ze zniszczeń Zamek Książąt Pomorskich. Rozszerzono repertuar (dotychczas głównie operetkowy) na sztukę operową, musicale, a także przedstawienia dla dzieci. W 1987 roku szczeciński Teatr Muzyczny po raz kolejny przyjął nową nazwę - Opera i Operetka w Szczecinie. Od roku 2000 oficjalna nazwa brzmi: Opera na Zamku w Szczecinie.

Kolejnymi dyrektorami szczecińskiej sceny muzycznej byli: Jacek Nieżychowski (1956 – 1959) Mieczysław Krzyński (1959-1961), Edmund Wayda (1961-1968), Janusz Marzec (1968-1971), Tadeusz Bursztynowicz (1971-1985), Andrzej Kisielewski (1985-1987), Urszula Trawińska-Moroz (1987-1989), Jacek Kraszewski (1989-1992), Warcisław Kunc (1992-2004), Marek Sztark (2005-2007), od czerwca 2007 do 2012 ponownie Warcisław Kunc i od 2012 Angelika Rabizo.


Opera na Zamku jest jedynym teatrem operowym, który ma w repertuarze wszystkie opery Stanisława Moniuszki.

Obecnie siedziba Opery na Zamku przechodzi remont, a spektakle odbywają się w specjalnie przystosowanym do tego celu namiocie, znajdującym się za mostem Długim na Łasztowni.

Bibliografia

  • Oper in Pommern, w: Werner Schwarz, Pommersche Musikgeschichte, Band 2, Lebensbilder von Musikern in und aus Pommern. Forschungen zur Pommerschen Geschichte, Reihe V, Band 28. Böhlau Verlag, Köln-Weimar-Wien 1994, s. 185 - 197.
  • 30 lat - Opera na Zamku. Album jubileuszowy. Szczecin 2008.



IES64.png
Autor opracowania: Wojciech Kral