Miejsca straceń na terenie miejskim późnośredniowiecznego i nowożytnego Szczecina: Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 2 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 10: Linia 10:
 
===Szubieniczne Wzgórze===
 
===Szubieniczne Wzgórze===
 
* '''Szubienica miejska'''
 
* '''Szubienica miejska'''
Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (''Galgenberg''), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (''Linsingenstraße''). <ref>C. Fredrich, ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I.''..., op. cit., s. 84.</ref> Postawiona co najmniej na początku [[XVI wiek]]u przy głównej drodze prowadzącej od zachodu do [[Brama Passawska|Bramy Passawskiej]], szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. W [[1560]] roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w [[1574]] roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je belek szubienicznych, ułożonych na słupach w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. <ref>M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''..., op. cit., s. 228.</ref> Kat miejski wraz ze swymi pomocnikami miał tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „''Finkenbauer''” <ref>W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „''Finkenherr''”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „''Finkengeld''” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. ''Deutsches  Wörterbuch  von  Jacob  und  Wilhelm  Grimm''.  16  Bde.  in  32  Teilbänden.  Leipzig  1854-1961. Quellenverzeichnis Leipzig  [[1971]], tu także wynik wyszukiwania w  witrynie woerterbuchnetz.de.</ref>, a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. <ref>M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''..., op. cit., s. 228.</ref>
+
Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (''Galgenberg''), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (''Linsingenstraße''). <ref>C. Fredrich, ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I.''..., op. cit., s. 84.</ref> Postawiona co najmniej na początku [[XVI wiek]]u przy głównej drodze prowadzącej od zachodu do [[Brama Passawska|Bramy Passawskiej]], szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. W [[1560]] roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w [[1574]] roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je belek szubienicznych, ułożonych na słupach w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. <ref>M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''..., op. cit., s. 228.</ref> Kat miejski wraz ze swymi pomocnikami miał tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „''Finkenbauer''” <ref>W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „''Finkenherr''”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „''Finkengeld''” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. ''Deutsches  Wörterbuch  von  Jacob  und  Wilhelm  Grimm''.  16  Bde.  in  32  Teilbänden.  Leipzig  1854-1961. Quellenverzeichnis Leipzig  [[1971]], tu także wynik wyszukiwania w  witrynie woerterbuchnetz.de.</ref>, a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. <ref>M. Wehrmann, ''Geschichte der Stadt Stettin''..., op. cit., s. 228.</ref><br/>
 +
Miejska szubienica na Szubienicznym Wzgórzu pojawia się w ikonografii dość późno, dopiero na początku [[XVII wiek]]u. Na odręcznym planie fortyfikacji Davida Portiusa (lata 1630-1631) zaznaczona jest jako urządzenie składające się z trzech słupów drewnianych ustawione na wzgórzu, i opisane jako „Szubienica miejska” (''Stad galgen''). Dokładniej w tej formie widzimy ją na akwaforcie Romein (Romeyn) de Hooghe’a Oblężenie Szczecina” (''Verovering van Stettin''), z ok. [[1678]] roku. Jej położenie zostało też zaznaczone na planie Szczecina opracowanym przez prof. [[Carl Friedrich Meyer|Carla Friedricha Meyera]] w [[1882]] r. na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku. <ref>''Stettin im Jahre 1693, nach der schwedischen Landesvermessung reducirt und mit Andeutung der späteren Anlagen versehen v. Dr C.Fr. Meyer.'' W: ''Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677''. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn [[1886]].</ref> Na widokach Szczecina z początku XVIII wieku (rysunek piórem a z [[1727]], także jego panorama z [[1735]] oraz widok Matthäusa Seuttera ”Stetinum celeberrima et munitissima Pomeraniæ Citerioris Metropolis ac Emporium florentissimum z 1730 roku, a także Stetinum - Stettin, anonimowy widok od wschodu z 1735 r.), przedstawiona została już jako konstrukcja składająca się z dwóch części szubienicy zbudowanej na kamiennym fundamencie w formie kwadratu. Części dolnej, czyli swojego rodzaju studni nakrytej platformą z desek, na której wykonywano egzekucję, stanowiącej przy tym  ochronę zwłok skazańców przed złodziejami. Widoczne są drzwi ułatwiające dostęp katu i jego pomocnikom do wnętrza „studni”. Górna część, stanowiąca przy okazji swoistą „scenę”  dla widzów, składała się z trzech słupów, na których oparto belki szubieniczne.
  
 
===Szubienica za Bramą Młyńską===
 
===Szubienica za Bramą Młyńską===
Linia 27: Linia 28:
  
 
== Bibliografia ==
 
== Bibliografia ==
* ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. W: ''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]].  
+
* ''Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg''. Erster Band. Leipzig [[1869]]. Buch III. W: ''Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert''. Siebenter Band. Leipzig [[1869]].
 +
* ''Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677''. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.  
 
* Wehrmann M., ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin 1911.
 
* Wehrmann M., ''Geschichte der Stadt Stettin''. Stettin 1911.
 
* Fredrich C., ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I.'' W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
 
* Fredrich C., ''Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I.'' W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
 
* Haas A., ''Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert''. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932.
 
* Haas A., ''Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert''. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932.
 
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
 
* ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung'' – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
 +
 
==Linki zewnętrzne==
 
==Linki zewnętrzne==
 
* [http://drw-www.adw.uni-heidelberg.de/drw-cgi/zeige?index=siglen&term=Schiller-Luebben&darstellung=alle+B%E4nde ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben], in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 (DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben). [dostęp 2019-09-05]
 
* [http://drw-www.adw.uni-heidelberg.de/drw-cgi/zeige?index=siglen&term=Schiller-Luebben&darstellung=alle+B%E4nde ''Mittelniederdeutsches Wörterbuch'' von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben], in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 (DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben). [dostęp 2019-09-05]

Aktualna wersja na dzień 16:26, 13 wrz 2019

STRONA W BUDOWIE

Szubienica trójsłupowa na Szubienicznym Wzgórzu (Galgenberg)

Miejsca straceń na terenie miejskim Szczecina - począwszy od XIII wieku i przyznaniu przywilejów sądowych na terenie obszaru miejskiego Szczecina, podobnie jak w innych miasta, powstały miejsca straceń w formie stałych szubienic. Zwykle umieszczane były na rozstajach dróg położonych na granicy pól należących do miasta, ale również sytuowano je w obrębie murów miejskich. W Szczecinie ustawiono ją na głównym placu Dolnego Starego Miasta, ale już w okresie późnego średniowiecza pojawiają się wzmianki o miejscach straceń położonych poza murami miasta. Wiązało to się z wprowadzeniem w 1532 roku przez Karola V, króla Hiszpanii i cesarza rzymskiego kodeksu karnego zwanego Constitutio Criminalis Carolina, znanego również pod skrótem „Carolina”, co skutkowało tym, że większość miast przeniosło publiczne szubienice poza obręb murów.

Szczecin w swojej historii posiadał co najmniej cztery miejsca kaźni odnotowane w przekazach źródłowych i jedno znane nam ze szkicu projektu rozbudowy fortyfikacji szwedzkich (projekt z lat 1630-1631).

Wykaz miejsc straceń

Szubienica na Rynku Siennym

Rynek Sienny był głównym placem w obrębie murów miejskich na obszarze dolnego Starego Miasta i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym ratuszu miejskim, podaje nam Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina, gdzie pod datą 3 marca 1592 roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary żony książęcego łowczego Elisabeth von Dobbersitz i spalenie jej zwłok na ułożonym obok stosie [1] Z kolei 10 lipca 1602 roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen [2]
Po przejęciu Szczecina na początku XVIII wieku przez władze pruskie, i zamienieniu miasta w silną twierdzę, powiększono również umieszczony tutaj garnizon. W celu utrzymania dyscypliny wśród żołnierzy, przy odwachu wybudowanym w północnej części rynku na miejscu średniowiecznej szubienicy w 1674 roku, ustawiono już w 1720 roku nową szubienicę, która stała tu do 1725 r. Wieszano na niej zbiegłych z armii dezerterów lub wywieszano przybite do słupa szubienicy nazwiska tych, których nie udało się schwytać. [3]

Szubieniczne Wzgórze

  • Szubienica miejska

Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (Galgenberg), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (Linsingenstraße). [4] Postawiona co najmniej na początku XVI wieku przy głównej drodze prowadzącej od zachodu do Bramy Passawskiej, szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. W 1560 roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w 1574 roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je belek szubienicznych, ułożonych na słupach w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. [5] Kat miejski wraz ze swymi pomocnikami miał tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „Finkenbauer[6], a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. [7]
Miejska szubienica na Szubienicznym Wzgórzu pojawia się w ikonografii dość późno, dopiero na początku XVII wieku. Na odręcznym planie fortyfikacji Davida Portiusa (lata 1630-1631) zaznaczona jest jako urządzenie składające się z trzech słupów drewnianych ustawione na wzgórzu, i opisane jako „Szubienica miejska” (Stad galgen). Dokładniej w tej formie widzimy ją na akwaforcie Romein (Romeyn) de Hooghe’a Oblężenie Szczecina” (Verovering van Stettin), z ok. 1678 roku. Jej położenie zostało też zaznaczone na planie Szczecina opracowanym przez prof. Carla Friedricha Meyera w 1882 r. na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku. [8] Na widokach Szczecina z początku XVIII wieku (rysunek piórem a z 1727, także jego panorama z 1735 oraz widok Matthäusa Seuttera ”Stetinum celeberrima et munitissima Pomeraniæ Citerioris Metropolis ac Emporium florentissimum z 1730 roku, a także Stetinum - Stettin, anonimowy widok od wschodu z 1735 r.), przedstawiona została już jako konstrukcja składająca się z dwóch części szubienicy zbudowanej na kamiennym fundamencie w formie kwadratu. Części dolnej, czyli swojego rodzaju studni nakrytej platformą z desek, na której wykonywano egzekucję, stanowiącej przy tym ochronę zwłok skazańców przed złodziejami. Widoczne są drzwi ułatwiające dostęp katu i jego pomocnikom do wnętrza „studni”. Górna część, stanowiąca przy okazji swoistą „scenę” dla widzów, składała się z trzech słupów, na których oparto belki szubieniczne.

Szubienica za Bramą Młyńską

  • Szubienica miejska

Oprócz wypomnianej wyżej szubienicy miejskiej na Wzgórzu Szubienicznym, na pagórku położonym na rozwidleniu dróg prowadzących z Bramą Młyńską do Krzekowa i Tanowa [9], usytuowane było kolejne miejskie miejsce kaźni, na którym stała szubienica trójsłupowa, koło do łamania, a także szafot zwany „Köppengericht”, gdzie wykonywano wyroki śmierci przez ścięcie mieczem. [10] Źródła wspominają o spaleniu na stosie w tym miejscu w roku 1542 siedmiu morderców podpalaczy, i wykonaniu w latach 1573-1580 pięciu wyroków śmierci przez ścięcie mieczem za cudzołóstwo, gwałt, bigamię i tym podobne. [11]

  • Szafot książęcy

Szubienica przy Bramie Parnickiej

W 1725 roku, na życzenie mieszczan szczecińskich szubienicę z Rynku Siennego przeniesiono na Łasztownię, gdzie w dalszym ciągu była wykorzystywana przez wojskowy wymiar sprawiedliwości w formie szubienicy kolankowej ustawionej po lewej stronie odwachu przy Bramie Parnickiej. Podobnie, jak na poprzednim miejscu wieszano na niej dezerterów, lub przybijano do słupa szubienicy nazwiska zbiegów z armii pruskiej lub ich wizerunki. [12]

Szubienica na Dolnym Wiku

Raz jeden, na zboczu wysoczyzny dominującej nad Dolnym Wikiem i drogą do zabudowań karczmy „Nobis”, wytyczoną wzdłuż doliny określanej pod koniec XVII wieku nazwą Studenckiej Doliny (Studentengrund, 1693), zaznaczono miejsce położenia stojącej tam szubienicy (Galgen). [13]


Przypisy

  1. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin, 1613. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 264; a także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932, s. 162. W tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (Magdeburger Schöppenchronik), która pod datą 20 listopada 1411 podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym; zob. Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n.
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern..., op. cit. Das drite Buch, s. 3.
  3. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 80, 84.
  4. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I...., op. cit., s. 84.
  5. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  6. W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „Finkenherr”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „Finkengeld” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm. 16 Bde. in 32 Teilbänden. Leipzig 1854-1961. Quellenverzeichnis Leipzig 1971, tu także wynik wyszukiwania w witrynie woerterbuchnetz.de.
  7. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  8. Stettin im Jahre 1693, nach der schwedischen Landesvermessung reducirt und mit Andeutung der späteren Anlagen versehen v. Dr C.Fr. Meyer. W: Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  9. Miejsce w którym obecnie od Alei Wojska Polskiego odchodzi ulica Mickiewicza. Po wytyczeniu przebiegu obecnej Alei Wojska Polskiego oś ulicy w tym miejscu uległa przesunięciu i jest to obecnie działka przy Al. Wojska Polskiego nr 69. Na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku, w trakcie prac budowlanych na tej parceli (wówczas do 1936 roku Falkenwalderstraße nr 36 znaleziono dwa szkielety; zob. ''Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 83.
  10. Köppengericht - w wolnym tłumaczeniu miejsce wyznaczone przez sąd do ścinania głów (od koppen - ścinać głowę; por. DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. Miejsce na którym postawiono szafot zwykle określano nazwą köpfplatz (plac na którym ścinano głowy), köpfanger (łąka na której ścinano głowy) lub köpfgrube (piach, na który spada ścięta głowa).
  11. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  12. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 84.
  13. Zob. odręczny plan fortyfikacji inżyniera szwedzkiego Davida Portiusa z lat 1630-1631 (Stettin, tu opisany jako Stattin), ze zbiorów Archiwum Państwowego w Sztokholmie (Riksarkivet).


Bibliografia

  • Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. W: Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869.
  • Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Haas A., Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk