Objaśniacz do świec ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Wersja z dnia 14:46, 16 sty 2020 autorstwa Izabela Strzelecka (dyskusja | edycje)
(różn.) ← poprzednia wersja | przejdź do aktualnej wersji (różn.) | następna wersja → (różn.)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Objaśniacz do świec z Domu Loytzów w Szczecinie
Objaśniacz do świec z Domu Loytzów w Szczecinie
Autor Fot. G. Solecki
Wymiary {{{wymiary}}}


Objaśniacz do świec z Domu Loytzów w Szczecinie - eksponat archeologiczny ze zbiorów Wojewódzkiego Zachodniopomorskiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.

Rys. M. Dziewanowska, J. Marcinkowska

W 1983 roku doszło do przypadkowego odkrycia latryny podczas prowadzonego wówczas remontu Domu Loytzów (Loitzów) w Szczecinie (przy ul. Grodzkiej-Kurkowej). Częściowo naruszone wypełnisko wyeksplorowali dr Eugeniusz Cnotliwy i mgr Eugeniusz Wilgocki, a materiały trafiły do ówczesnej Pracowni Konserwatorsko Archeologicznej PP PKZ o/Szczecin. Wśród pozyskanych wówczas materiałów zauważono bardzo rzadko występujący w zbiorach archeologicznych przedmiot. Jest to obcinacz do knotów, zwany także objaśniaczem do świec.

Opis

Ma on postać zwykłych nożyczek z przymocowanym do jednego ostrza pojemnikiem na obcięte końcówki knotów. Wykonany został ze stopu miedzi. Zachowany w 5 fragmentach. Na jednym ramieniu brak ostrza oraz uchwytu na palec. Długość zachowanego ramienia wynosi 21,5 cm, długość ostrza 6,2 cm, a jego maksymalna szerokość (w miejscu przymocowania pojemnika) dochodzi do 1,4 cm. Ostrze oraz przyległy fragment ramienia wykonany z pręta o przekroju 0,3 x 0,8 cm. Uchwyt na palec wygięty z innego pręta, o przekroju kolistym i średnicy 0,3 cm. Miejsce połączenia obu części zamaskowane cylindryczną, profilowaną nakładką o długości 4,4 cm i średnicy zewnętrznej dochodzącej do 1 cm. Ściany pojemnika na knoty, jego dno od strony zewnętrznej zdobione są bogatym ornamentem złożonym z liści dookolnych oraz motywów roślinnych. Zachowane wymiary pojemnika: 3,5 cm (wymiar całkowity) na 2,5 cm na 1 cm wysokości.

Historia zabytku

Początki latryny, jak powstanie Domu Loytzów w obecnie czytelnym kształcie odnieść należy do roku 1547. Dom, a właściwie pałac, w posiadaniu rodziny Loytzów pozostawał do 1572 roku, kiedy to to doszło do spektakularnego bankructwa ich domu kupieckiego i ucieczki do Polski Johanna i Stephana Loytzów. Następnie obiekt przechodzi na własność księcia, a około połowy XVII właścicielem zostaje szwedzki radca Rosenhond (Rosenhandt?), zmarły w 1668 roku. W początkach XVIII wieku przechodzi na własność braci Dübendorf, pochodzących ze Szwajcarii, którzy założyli tu cukiernię. Od nich nosi nazwę Dworu Szwajcarskiego (Schweizerhof), funkcjonującą do 1945 roku.

Chronologia zabytku, pochodzącego z jednowarstwowego obiektu, eksplorowanego w sposób ratowniczy, jest z konieczności bardzo szeroka, taka jak datowanie całej latryny i zamyka się generalnie w ramach 2. połowy XVI do początków XX wieku. Tą chronologię można zawęzić do XVII-XVIII wieku, jako czasu wykonania i użytkowania objaśniacza. Związane jest to z technologią wyrobu i upowszechnieniem świec służących do oświetlenia. W ciągu XIX wieku weszły w użycie knoty plecione, lepiej się spalające, a następnie lampy naftowe, oświetlenie gazowe a wreszcie elektryczne, co doprowadziło do zaniku objaśniaczy. Przedmioty te znajdowały się w zamożniejszych domach. Czasami występowały w komplecie ze specjalną tacką, na której leżały. Komplet taki widzieliśmy na wystawie w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie, na której prezentowano zabytki związane z Filipem II, księciem pomorskim z początku XVII wieku, znanym kolekcjonerem, inicjatorem budowy skrzydła Muzealnego (obecnie Menniczego) na szczecińskim zamku.

Objaśniacz z Kołobrzegu.
Fot. G. Solecki.

Objaśniacze do świec są rzadkim znaleziskiem w materiałach archeologicznych. Z Pomorza znam tylko jeszcze jeden egzemplarz. Został on pozyskany podczas badań kołobrzeskiego ratusza w 1983 roku. Jest zupełnie innego typu niż tutaj prezentowany. Wykonany został z żelaza i jest słabo zachowany i mocno skorodowany. Egzemplarz z Domu Loytzów, zważywszy na jego datowanie na XVII-XVIII wiek, (przypomnijmy, że Szczecin należał do Szwecji od 1630 do 1720 roku) oraz bogatą kolekcję tego typu zabytków przechowywaną w muzeum w Lund, zawierającą egzemplarze nieomal identyczne z naszym, to można założyć, że jest prawdopodobnie importem szwedzkim. Obecnie pozostaje w zbiorach Wojewódzkiego Zachodniopomorskiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.

Bibliografia

  • Dziurla Henryk, Kamienica Loytzów i jej otoczenie. Szczecin, ul. Kurkowa. Szczecin 1958. Maszynopis w zasobie ZWKZ w Szczecinie.
  • Grzęda Marian, Loitzowie [w: ] Encyklopedia Szczecina, t. 1: A–O, red. T. Białecki, Szczecin 1999, s. 551-552.
  • Kamiński Roman, Kołobrzeg-Ratusz. Dokumentacja z ratowniczych badań archeologicznych przeprowadzonych w 1982 roku. Szczecin 1985. Maszynopis w zasobach ADA MNS.
  • NilsonNils, Ljussaxen, Kulturen 1983, s. 61-78, Lund 1983.
  • Słomiński Maciej, Kamienica Loitzów [w: ] Encyklopedia Szczecina, t. 1: A – O, red. T. Białecki, Szczecin 1999, s. 404-405.
  • Słowiński Sławomir, Uciechowska-Gawron Anna, Szczecin-Dom Loytzów. Dokumentacja z badań archeologicznych przeprowadzonych w przyległej latrynie, Szczecin 1986. Maszynopis w zasobach ADA MNS
  • Zdero Renata, red., Metafora świata. Filip II jako władca i kolekcjoner, t. 1, 2, Szczecin 2015



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński