Piony do gry tafl ze Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


Piony do gry tafl ze Szczecina
Piony do gry tafl ze Szczecina
Wymiary {{{wymiary}}}


Piony do gry tafl ze Szczecina - eksponat archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Historia zabytku

Podczas badań szczecińskiego Podzamcza, w obrębie kwartału 5, w wykopie VI, w warstwie L natrafiono na dwa bardzo interesujące przedmioty. Pierwszy z nich znajdował się w obrębie ćwiartki C6, w spągowej partii warstwy (nr inw. polowego 9042/5/VI/S), a drugi w obrębie nieodległej ćwiartki C4, w budynku nr 196, w jego narożniku SE (warstwa Lb8, nr inw. polowego 9083/5/VI/S). Numer warstwy mówi nam, że pochodził on z 8. poziomu nawarstwień w obrębie tego budynku, oznaczonych literą b z kolejnymi cyframi, wchodzącej w skład warstwy L, czyli 50. poziomu osadniczego, datowanego na 1 ćw. XI wieku. Bardzo podobny przedmiot znaleziono już wcześniej, podczas badań szczecińskiego Wzgórza Zamkowego w obrębie wykopu wykop V, poziom osadniczy 7, warstwa XIV (nr inw. polowego 571/68), datowanej na połowę XI wieku(ryc. 1, 2). W momencie znalezienia zabytki określono jako „kamień do gry” bądź „pionek szachowy”. Obecnie przeważa pogląd, że są to piony do skandynawskiej gry z typu tafl.

Opis

Piony do gry tafl 02.jpg

Nr 9042/5/VI/S, wymiary: wysokość - 2,7 cm, średnica podstawy – 1,8 cm, największa średnica brzuśca – 2,6 cm.

Nr 9083/5/VI/S, wymiary: wysokość – 2,2 cm, średnica podstawy – 1,3 cm, największa średnica brzuśca – 2,2 cm (ryc. 1-6).

Nr 571/68, wymiary: wysokość - 3,2 cm, średnica podstawy – 3,0 cm, największa średnica brzuśca – 3,8 cm (ryc. 1-3).

Wszystkie egzemplarze wykonano z surowca organicznego, w przypadku znalezisk z Podzamcza był to prawdopodobnie kieł morsa, w przypadku egzemplarza ze Wzgórza Zamkowego, kość bez określenia gatunkowego. Każdy egzemplarz został wytoczony na tokarce, po czym pozostał ślad w postaci otworu w podstawie. Okazy z Podzamcza, po wytoczeniu zostały starannie wypolerowane, prawdopodobnie powstały w wyspecjalizowanym warsztacie, powierzchnia pionu ze Wzgórza Zamkowego tylko z grubsza została wykończona nożem. Wszystkie zabytki znajdują się obecnie w zborach Muzeum Narodowego w Szczecinie – Muzeum Historii Szczecina. Wcześniej zostały one zaprezentowane tylko w postaci ilustracji w kilku publikacjach, lub lakonicznych wzmianek na marginesie innych znalezisk (patrz bibliografia i ryc. 3-6).

Nie wiemy, do jakiej konkretnie gry z typu tafl były używane szczecińskie egzemplarze. Było ich kilka, a o wyborze konkretnej decydowała plansza, której nie posiadamy. Być może była to najbardziej znana hnefatafl, czyli „królewski stół”. Nie są znane dokładne reguły tej gry. Wiemy, że grano na planszach o równej ilości pól zarówno w pionie, jak i w poziomie. Znane są plansze o wielkościach od 7x7 pól (plansza znaleziona w Ballinderry w Irlandii) do 18x18 pól (plansza z Wimose w Danii). Wielkość planszy determinowała ilość pionów. Grało dwóch graczy, dysponujących różną ilością pionów. Jeden z graczy, dysponujący dwukrotną przewagą, ma swoje piony rozmieszczone przy bokach planszy i jest stroną atakującą – rozpoczyna grę, drugi ma siły skupione w centrum, z bierką zwaną „królem” i jest stroną broniącą się. Narożniki oraz pole centralne są dostępne tylko dla „króla”. Cele gry są różne dla obu graczy. Atakujący wygrywa gdy pojmie „króla”, broniący się wygra w momencie doprowadzenia „króla” do jednego z narożnych pól. Rekonstrukcję ustawienia pionów przed rozpoczęciem gry pokazano na ryc. 10. Gry tego typu były bardzo popularne w „okresie wikińskim”. Wspominano je w sagach, grę uwieczniano na kamieniach runicznych (ryc. 11), znajomość gry wymieniano wśród niezbędnych dziewięciu umiejętności rozumnego męża i władcy (obejmujących ponadto: pisanie runów, czytanie ksiąg, pracę w kuźni, jazdę na nartach, łucznictwo, wioślarstwo, grę na harfie i układanie sag). O powszechności gry przekonują nie tylko liczne znaleziska pionów czy też zdecydowanie rzadziej występujące plansze, ale przede wszystkim ich rozprzestrzenienie, obejmujące nieomal całą Europę. Ograniczymy się tutaj tylko do zaprezentowania kilku przykładów znalezisk: pionów i planszy z Trondheim w Norwegii (ryc. 7), pionów z Lund w Szwecji (ryc. 8) czy też wreszcie z Kijowa na Ukrainie (ryc. 9).

Bibliografia

  • Adamczyk Piotr, Gry typu Tafl – próba klasyfikacji i propozycje zasad gry, Elbląskie Studia Muzealne, 2011 Elbląg, t. 2, s. 148-184.
  • Adamczyk Piotr, Gry skandynawskie [w:] Magia gry – sztuka rywalizacji, red. A. Stempin, 2012 Poznań, s. 65-71.
  • Bieniak Janusz, Możni i rycerze [w:] Monarchia Piastów 1038-1399, red. M. Derwich, Polska. Dzieje cywilizacji i narodu, red. M. Derwich, A. Żurek, 2005 Wrocław.
  • Christophersen Axel, Trondheim – en by i middelalderen, 1987 Trondheim.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Obróbka poroża i kości [w:] Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński, Polskie Badania Archeologiczne, t. 23, red. W. Hensel, 1983 W-W-K-G-Ł, s. 271-275.
  • Cnotliwy Eugeniusz, Rogosz Ryszard, Wykop V [w:] Szczecin we wczesnym średniowieczu. Wzgórze Zamkowe, red. E. Cnotliwy, L. Leciejewicz, W. Łosiński, Polskie Badania Archeologiczne, t. 23, red. W. Hensel, 1983 W-W-K-G-Ł, s. 87-168.
  • Khamaiko Natalia, Gaming pieces from Recent Excavations of the Kyiv Podil [w:] The Cultural Role of Chess in Medieval and Modern Times, red.A.Stempin, 2018 Poznań, s.149-158.
  • Kowalska Anna B., Życie codzienne mieszkańców wczesnośredniowiecznego Szczecina w świetle źródeł archeologicznych. Zabawki, gry, instrumenty muzyczne [w:] Szczecin wczesnośredniowieczny. Nadodrzańskie centrum, Anna B. Kowalska, Marek Dworaczyk, Origines Polonorum, t. V, red. P. Urbańczyk, Warszawa 2011, s. 341.
  • Łosiński Władysław, Szczecin. Wczesne średniowiecze VII-XIII wiek, [w:] Encyklopedia Szczecina, t. II, red. T. Białecki, 2000 Szczecin, s. 447-449.
  • Mårtensson Anders W., Wahlőő Claes, Lundafyn, en bilderbok, 1970 Lund.
  • Sołtysiak Michał, Gry planszowe wikingów - rekonstrukcja gier planszowych na przykładzie hnefatafl, Homo Ludens 1(5), 2013, s.253-266.
  • Sołtysiak Michał, Archeologia rzeczy – gry planszowe wikingów jako źródło poznania dawnych społeczności, Homo Ludens. Zabawy i rozrywki na co dzień i od święta w dziejach krajów Europy Środkowej i ich sąsiadów, red. Teterycz – Puzio Agnieszka, Bejda Wojciech, 2017 Słupsk, s. 9-24.
  • Wilgocki Eugeniusz, Szczecin – Podzamcze. Kwartał 5. Wstępne wyniki badań z lat 1997-2001, XIII Sesja Pomorzoznawcza, t. 2, Od wczesnego średniowiecza do czasów nowożytnych, red. H. Paner, M. Fudziński, 2003 Gdańsk, s. 143-162.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński