David Gilly

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
David Gilly
budowniczy, pedagog, teoretyk budownictwa
Data urodzenia 7 stycznia 1745
Miejsce urodzenia Szwedt nad Odrą
Data śmierci 5 maja 1808
Miejsce śmierci Berlin


David Gilly (1745-1808) - budowniczy, pedagog i teoretyk budownictwa.

Życiorys

Projekt domu dla szczecińskich mieszczan

David Gilly, budowniczy, pedagog i teoretyk budownictwa, urodził się w Schwedt nad Odrą 7 stycznia, wg powszechnie przyjętej opinii w 1748, a wg wiarygodnych ustaleń monografisty Franza Alwina Jahna – w 1745 roku. Zmarł w 5 maja 1808 roku w Berlinie. Był synem kupca i potomkiem hugenotów, którzy opuścili Francję na skutek nietolerancji religijnej i w 1689 roku osiedlili się pod Berlinem.

W trakcie lat nauki zdobył wszechstronną wiedzę w zakresie różnych form budownictwa dzięki praktykowaniu pod okiem fachowców. Początkowo, wg Tadeusza Żuchowskiego od 1761 roku, brał udział w melioracji łęgów Warty w Nowej Marchii prowadzonej przez dyrektora budowlanego Wilhelma Dornsteina. Od 1763 roku rozwijał się zawodowo pod kierunkiem tajnego radcy Franza Balthazara Schönberga von Brenkenhoffa biorąc udział w odbudowie twierdzy Kostrzyn i przedmieścia Gorzowa Wielkopolskiego. Brał udział w melioracji dolin Odry, Warty i Noteci oraz zakładaniu wałów przeciwpowodziowych. Ponadto uczył się miernictwa i budowy śluz pod okiem pułkownika Petri i dyrektora budowlanego Hahna, a budownictwa u majora inżyniera Müllera.

W 1770 roku jako pierwszy złożył egzamin na Krajowego Inspektora Budownictwa (Landbaumeister) w nowo powołanym w Berlinie Wyższym Departamencie Budownictwa (Oberbaudepartement). 9 sierpnia 1770 roku powołany został na to stanowisko w Dąbiu, a zaprzysiężony 1 września tegoż roku w Kamerze Wojenno-Skarbowej (Kriegs- und Domänenkammer) w Szczecinie. Tym samym stał się jednym z urzędników, którym powierzono organizację, wykonawstwo i nadzór nad różnymi gałęziami budownictwa. Do jego pierwszych zadań należało pozyskiwanie ziemi rolniczej dzięki melioracji części terenów jeziora Miedwie i zakładanie tam osiedli wiejskich oraz budowli państwowych. 16 lipca 1772 roku otrzymał stanowisko budowniczego krajowego (Landbaumeister) dystryktu Hinterpommern (Pomorze Tylne) z siedzibą w Stargardzie i piastował je do 1776 roku. Zajmował się nadzorowaniem inwestycji państwowych z udziałem funduszy państwowych na terenie obwodów Trzebiatów, Golczewo, Nowogard, Maszewo, Szadzko, Dolice, Pełczyce i Marianowo. W Stargardzie wzniósł piętnaście domów mieszczańskich, murowanych z cegieł pochodzących z trzech w tym celu założonych cegielni. Ponadto nadal prowadził pomiary i melioracje gruntów prywatnych.

Projekt domu dla szczecińskich mieszczan

W latach 17791788 pracował w Szczecinie na stanowisku dyrektora budowlanego Pomorza (Baudirektor). Jego obowiązki uległy kolejnemu poszerzeniu. Był odpowiedzialny za budownictwo mieszkalne, gospodarcze i przemysłowe w miastach i na terenach wiejskich oraz planowanie przestrzenne i budowę miast. Ponadto zajmował się zakładaniem i rewitalizacją przedsięwzięć państwowych. Do osiągnięć Davida Gilly’ego należała budowa w Szczecinie kamienic, szpitala św. Piotra, magazynów solnych, wodociągu oraz nadzór i prowadzenie prac budowlanych na zamku. W Jasienicy przebudował gotycki gmach dawnego klasztoru augustianów na pałacyk dla Elżbiety Bruszwickiej. W Świnoujściu i Kołobrzegu wzniósł kościoły. W Białogardzie i Pyrzycach wg jego planów powstały siedziby urzędów obwodowych. Zaprojektował i częściowo zrealizował odbudowę zniszczonych miasteczek Dobrzany i Suchań. Ważne inwestycje, którymi się zajmował to budownictwo inżynieryjne. W Stargardzie postawił w 1779 roku miejski młyn panstrowy dzięki wiedzy zdobytej podczas podróży studyjnej do Berlina. Niedaleko Drezdenka wybudował kanał żeglowny. Organizował, kontrolował i rozbudowywał porty w Świnoujściu, Kamieniu Pomorskim, Kołobrzegu, Darłowie, Ueckermünde (Wkryujściu), a także wzniósł mosty na Dziwnie i Redze.

Najwyższym szczeblem kariery urzędniczej Davida Gilly’ego było uzyskanie w 1788 roku stanowiska tajnego wyższego radcy budowlanego (Geheimer Oberbaurat) w Wyższym Departamencie Budownictwa w Berlinie. Wiązała się z nim odpowiedzialność za administrację budowlaną na Pomorzu i na terenach przyłączonych do Prus po rozbiorach Polski. Gilly rozwijał ideę funkcjonalnego budownictwa typowego i zunifikowanego opartego na znormalizowanych projektach wzorcowych, modułach budowlanych i ustalonych schematach postępowania. Podstawą takich budynków, zarówno mieszkalnych, urzędowych jak i gospodarczych, czy sakralnych były dopracowane rysunki techniczne, tak zwane normatywne, których parametry były z góry określone i dotyczyły materiału, konstrukcji, wielkości budynków i ich planu, a także wyglądu zewnętrznego. Schematy projektów typowych były bardzo użyteczne przy planowaniu budowli technicznych, takich jak młyny, wiatraki, kuźnie, browary, gorzelnie, magazyny, warsztaty wytwórcze. Przykładu pragmatyzmu Davida Gilly’ego dostarczały projekty domów mieszkalnych przewidzianych do stawiania w miastach. Gilly odpowiadał za politykę oszczędnego budowania, szczególnie gospodarowania drewnem. Rozpowszechnił konstrukcję dachu z dyli drewnianych łączonych czopami. Wykorzystywano do niej drewno z odpadów i zniekształcone. Optował też za wykorzystaniem lokalnych materiałów budowlanych, takich jak glina czy odpady z produkcji rolnej. Szybkie i tanie budownictwo z suszonej i ubijanej gliny także sprzyjało oszczędzaniu. Z gliny można było wznosić zarówno domy mieszkalne jak i szkoły, magazyny, stodoły, czy budynki fabryczne. Ściany z gliny chroniły przed utratą ciepła, dzięki czemu zużywano mniej opału. Oszczędności generowała ceniona przez Gilly’ego prostota formy budynków, które miały przy tym nawiązywać kształtem do budownictwa miejscowego. Gilly propagował tanie budownictwo w opracowanej specjalnie książce „Über die vorteilhafte Bauart mit getrockneten Lehmziegel” ("O korzyściach płynących z budowania z suszonej cegły glinianej").

David Gilly zasłużył się jako fachowiec, który odbudował gospodarczo Pomorze po zniszczeniach, których ziemie te zaznały w trakcie wojen toczących się w XVII i XVIII wieku. Na niwie pedagogicznej wyróżnił się jako współzałożyciel Bauakademie (Akademii Budownictwa) w Berlinie w 1799 roku. Kierował na tej uczelni Katedrą Budownictwa Lądowego i Wodnego.

Bibliografia

  • David Gilly (1748-1808) i Friedrich Gilly (1772-1800). Pomorskie aspekty twórczości dwu pruskich architektów, red. Ewa Gwiazdowska, Szczecin 2010.
  • Führ Eduard, Teut Anna (hrsg.), David Gilly – Erneuerer der Baukultur, Münster–New York–München–Berlin 2008.
  • Gwiazdowska Ewa, David Gilly i budownictwo na Pomorzu na przełomie XVIII i XIX wieku, W: Trzebiatów. Spotkania pomorskie 2016, red. Janina Kochanowska, Trzebiatów 2017.
  • Helmigk H.-J., Roediger M., Aus dem Schaffen der altpreußischen Landbaumeister in Pommern, Zur Ausstellung im Pommerschen Landesmuseum Stettin, 18.09–30.10.1938, Stettin 1938.
  • Henning Eckart, David Gilly (1745–1808). Aus dem Nachlaß von Franz Jahn herausgegeben und für den Druck bearbeitet von…, „Baltische Studien, Neue Folge“, T. 66 (1980), s. 80–94.
  • Teut Anna, David Gilly 1748–1808. Ein preussischer Landbaumeister Leben – Werk – Wirkung, Berlin 2008.
  • Żuchowski Tadeusz, David Gilly und die Ostgebiete Preußens, W: David Gilly – Erneuerer der Baukultur, (hrsg.) Eduard Führ, Anna Teut, Münster–New York–München–Berlin 2008, s. 61–78.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Ewa Gwiazdowska