Godła cechów rzemieślniczych na Pomorzu

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Godła cechów rzemieślniczych
Godła cechów rzemieślniczych
Pieczęć cechu szewców w Szczecinie, XVII w. Fot. M. Pawłowski
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Wymiary {{{wymiary}}}


Godła cechów rzemieślniczych są odpowiednikiem herbu, stanowią bowiem ich znak identyfikacyjny, uwierzytelniający oraz informacyjny. Są jednocześnie znakiem korporacyjnym, odnoszą się do konkretnej grupy zawodowej, co determinuje ich formę. Przedstawiane były na przedmiotach o funkcjach urzędowych (pieczęcie), obrzędowych (wilkomy, tarcze pogrzebowe, lady i in.) i użytkowych (szyldy, meble).

Opis

Znaki cechowe na terenie całej Europy podlegają podobnym zasadom i wpływom, realizują również te same zadania, z czego wynika znaczne podobieństwo, jakie wykazują godła analogicznego cechu, niezależnie od regionu występowania. Cel wizerunku, jakim jest ukazanie jak najbardziej czytelnie reprezentowanej branży, narzucał dobór przedmiotów, jak też ich daleko posunięty realizm. Podstawowym tematem znaków rzemieślniczych jest praca oraz związane z nią produkty i narzędzia, podczas gdy elementy religijne, heraldyczne, obrazy flory lub fauny występują rzadko i zwykle w charakterze motywu uzupełniającego.

Akcenty religijne występują przede wszystkim w postaci aniołów, dodających godności i pełniących zazwyczaj funkcję trzymaczy. Nieliczne są odwołania do świętego patrona (złotnicy) lub Baranka Bożego (rzeźnicy z Białogardu, 1536 i Chociwla, XIX w.).

Motywy heraldyczne stanowią odniesienie do przynależności terytorialnej, nie znajdującej odzwierciedlenia w podstawowej warstwie znaczeniowej godeł. Gryf pomorski widnieje głównie w godłach umieszczonych na pieczęciach Trzebiatowa n. Regą i Stargardu (cała postać) oraz Szczecina (łeb zwierzęcia), częściej orzeł, charakterystyczny jednakże głównie dla godeł cechów szewskich. Flora i fauna wykorzystywana była w godłach jako element uzupełniający dodający dystynkcji lub w celach estetycznych (wici roślinne, kwiaty), fauna zaś przede wszystkim jako elementy herbów (gryf, orzeł).

Specyfika godeł rzemieślniczych wyraża się nie tylko w ich tematyce, ale także w elastyczności, z jaką dopasowywały się do zmieniających się struktur organizacyjnych tudzież technologii i mody. Wraz z rosnącą lub malejącą koniunkturą w danej branży, cechy dzieliły się na organizacje o węższej specjalizacji lub łączyły w bardziej ogólne, co znajdowało swoje odbicie w treści godeł, w których dodawano lub odejmowano motywy opisujące skład zawodowy korporacji. Podobne mechanizm dopasowania reprezentatywności znaku funkcjonował w przypadku cechów zbiorowych, łączących rzemieślników o nieraz bardzo rozbieżnych specjalnościach, lecz zbyt nielicznych na samodzielną działalność. Zmieniające się upodobania czy sposoby produkcji przedmiotów skutkowały natomiast aktualizacją prezentowanych w godle przedmiotów w taki sposób, by stanowiły wizytówkę nowoczesności i doświadczenia wytwórców.

Cechy rzemieślnicze wybierały na swe godła te elementy, które były dla nich najbardziej charakterystyczne i definiowały ich pracę w sposób jednoznaczny. Godła pomorskich cechów spożywczych ukazywały wytwarzane produkty, surowce lub narzędzia. U piekarzy były to różnorodne wypieki, u rzeźników zwierzę ubojne (często w połączeniu z toporami), u młynarzy – elementy młyna, u winiarzy zaś – tłoki do wyciskania soku z winogron.

Cechy włókiennicze, zajmujące się szeroko pojętą obróbką włókien roślinnych i zwierzęcych, wykorzystywały w swych znakach zarówno wizerunki narzędzi, jak i wyrobów. Trudne do odróżnienia były godła tkaczy, barchanników, poszewników i płócienników, wszyscy bowiem pieczętowali się czółenkiem tkackim lub jego wielokrotnością.

Sukiennicy wybrali na swoje godło nożyce sukiennicze oraz, rzadziej, osty sukiennicze i młoteczek; krawcy natomiast nożyce krawieckie, sporadycznie w połączeniu z żelazkiem. Narzędzia widnieją także w znakach powroźników, podczas gdy w godłach niewielkich, ale wyspecjalizowanych cechów, jak kapelusznicy, pończosznicy czy pasamonicy, zobaczyć można ich wyroby.

Godła cechów skórniczych koncentrują się w większości na produktach. W znakach szewskich widnieje obuwie o różnych kształtach, nierzadko uzupełnione nożem do cięcia skóry. Kaletnicy (według zachowanych zabytków na Pomorzu połączeni z paśnikami i rękawicznikami) prezentują w godłach torby, skórzane ubrania czy pasy. Kuśnierze pieczętowali się wizerunkiem błamu futra, rymarze i siodlarze (na tym terenie zazwyczaj zjednoczeni w jednym cechu) charakterystycznymi dla siebie wyrobami, garbarze zaś poprzestali na narzędziach.

W godłach cechów metalowych widnieją głównie wytwory ich pracy, umożliwiające ich identyfikację, pomimo używania tych samych narzędzi. Dla kowali charakterystyczna była podkowa, uzupełniana narzędziami-wyrobami, jak młotek, obcęgi czy pilnik. Niektóre motywy doprecyzowywały ich specjalizację (np. kowadło: kowale grubej roboty). Ślusarze zwyczajowo zamieszczali kłódkę, lewarnicy – lewarek, gwoździarze – gwoździe, iglarze – igły i haczyki, nożownicy – noże, konwisarze – dzbany, kotlarze – kotły, ludwisarze – dzwony etc. Szczególnie interesujące są godła złotników, ukazujące swojego patrona, św. Eligiusza przy pracy w warsztacie złotniczym.

Godła cechów drzewno-budowlanych stanowią grupę mieszaną. Należą do niej godła stolarskie, ciesielskie i murarskie, prezentujące właściwe dla siebie narzędzia. Znaki te rozpoznawalne są dodatkowo poprzez specyficzną, symetryczną kompozycję, w jaką układano poszczególne narzędzia. Cechy stelmachów i kołodziejów ukazywały w godłach powozy i koła do nich, niekiedy także siekierę lub cyrkiel, cechy bednarzy – beczki, tokarzy – cyrkiel tokarski wraz z kulą lub innym wyrobem drewnianym. Ciekawe są znaki cechów cieśli okrętowych, przedstawiające sylwetki żaglowców oraz godło krześlarzy angielskich ze Szczecina, na którym zobaczyć można tapicerowaną sofę.

Pieczęć cechu kowali grubej roboty w Białogardzie, XVII/XVIII; fot. M. Pawłowski

Godła cechów usługowych i inne prezentują zazwyczaj przedmiot swojej działalności, co w przypadku organizacji usługowych bazuje niejednokrotnie na podstawowych skojarzeniach. Garncarze wybrali na swój znak koło garncarskie wraz z naczyniem, introligatorzy – prasę introligatorską z księgą lub sama księgę, kominiarze – skrobaczki, perukarze – perukę, rybacy – ryby, farbiarze – kocioł do farbowania i mieszadła, szklarze – narzędzia do cięcia szkła, malarze zaś małe tarczki, wywodzące się jeszcze ze średniowiecznej tradycji malowania tarcz.
Duże zróżnicowanie występuje wśród godeł korporacji związanych z handlem, zamieszczano w nich bowiem cały wachlarz symboli nawiązujących do handlu, sprawiedliwości czy żeglugi. Znaki branży pielęgnacyjno-medycznej oscylują wokół narzędzi i instrumentów medycznych. Szczególnie godnymi uwagi są godła chirurgów, którzy obok narzędzi umieszczali ludzki szkielet, wskazując zarówno na charakter swej misji, ale także na towarzyszącą im z pewnością świadomość prawdziwości motta memento mori.

Bibliografia

  • Bimler-Mackiewicz Elżbieta, Znaki cechowe i ich funkcje na ziemiach polskich, Warszawa 2004.
  • Buczek Roman, Pieczęcie cechów zachodniopomorskich od XV do XIX wieku. Cz. I: Katalog. „Materiały Zachodniopomorskie”, 1960, t. 6, s. 419-454.
  • Grenser Alfred, Zunft-Wappen und Handwerker-Insignien: eine Heraldik der Künste und Gewerbe. Frankfurt am Main, 1889.
  • Leonhardt Walter, Das große Buch der Wappenkunst. Entwicklung, Elemente, Bildmotive, Gestaltung, München 1976, s. 48.
  • Pawłowska Agnieszka, Ikonografia pieczęci cechowych (XV–XIX w.) w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, w: Wokół znaków i symboli. Herby, pieczęcie i monety na Pomorzu, Śląsku i Ziemi Lubuskiej do 1945 roku. Materiały z konferencji, Pobierowo 12-13 maja 2006, Warszawa 2008, s. 107-125.
  • Tomczyk Damian, Pieczęcie górnośląskich cechów rzemieślniczych z XV-XVIII w. i ich znaczenie historyczne, Opole 1975.
  • Wisłocki Jerzy, Cechowe tłoki pieczętne jako źródła kultury materialnej, w: Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. II (1956), z. 1, s. 238 i n.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Agnieszka Pawłowska