Klasztor cysterek (Cedynia)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1030 z dnia 22 grudnia 1965[1]
Północna elewacja szczytowa.

Dawny klasztor cysterek w Cedyni – obiekt zabytkowy w gminie Cedynia, w powiecie gryfińskim.

Historia

Cedyński klasztor cystersek przeniesiony został na obecne miejsce spod Trzcińska prawdopodobnie po 1266 r. Nie zachowały się odpowiednie dokumenty, dokument fundacyjny, jednak przypuszcza się, że fundatorami klasztoru byli margrabiowie brandenburscy z rodu Askańczykow. Pierwsza wiadomość o konwencie cystersek w Cedyni pochodzi z 1278 r., gdy przybył tam biskup kamieński Hermann, być może w celu poświęcenia kościoła klasztornego. Kościół ten wymieniany jest po raz pierwszy w bulli papieża Bonifacego VIII z 1294 r. W 1306 r. wymieniana jest po raz pierwszy opatka z Cedyni. Po trudnościach gospodarczych w początku XIV w., w połowie stulecia nastąpił okres materialnej pomyślności konwentu, który zaznaczył się zarówno wzrostem uposażenia (prawdopodobnie w 1344 r. cysterki odkupiły od rycerza Henninga von Uchtenhagen miasteczko Cedynię), jak i rozbudową klasztoru. W średniowieczu wczesnogotycki klasztor był założeniem trójskrzydłowym z kościołem od strony północnej i dwoma skrzydłami od wschodu i zachodu.

Zespół poklasztorny, widok według Mateusza Meriana, ok. 1650 r.

W pierwszej fazie budowy, od lat 70. XIII w., wzniesiono kościół, skrzydło wschodnie oraz południową część skrzydła zachodniego. W drugiej fazie – od 2. połowy XIV do połowy XV w. dokończono budowę skrzydła zachodniego, powiększając je w kierunku północnym, do długości w której przetrwało do dzisiaj. W tej samej fazie budowy wzniesiono południową część skrzydła wschodniego, a w jego części północnej wprowadzono wtórne podziały. Wirydarz klasztorny otoczono wówczas krużgankami.[2] W pierwszej fazie mury budowli wznoszono z regularnych ciosów kamiennych, w fazie drugiej posługiwano się techniką mieszaną, z użyciem gorzej obrobionych głazów i cegły. Być może w wyniku najazdu husytów w 1433 r., lub najpóźniej w połowie XV w. klasztor zniszczony został przez pożar, w wyniku którego ucierpiało głównie skrzydło wschodnie. Na koniec XV w. przypada odbudowa po tych zniszczeniach.

Zespół poklasztorny, widok według Daniela Petzolda, 1710 r.

Salowy, bezwieżowy kościół o wymiarach 37,40x12,20 m dostępny był przez portal pośrodku elewacji zachodniej. Do dziś przetrwała częściowo jego ściana północna. Zachowało się również skrzydło zachodnie. W średniowieczu z wnętrza jego północnej części wydzielony był krużganek, który otwierał się arkadami w stronę wirydarza. Wnętrze w przyziemiu mieściło w południowej części refektarz, w północnej magazyny, zaś na piętrze – dormitoria, czyli sypialnie zakonnic. W średniowieczu skrzydło to było nieco niższe niż obecnie. Niepodpiwniczone, miało poziom posadzki przyziemia niższy o ok. 1,5 m od dzisiejszego. Parter o ścianach przeprutych gotyckimi oknami miał ok. 5 m wysokości, zaś piętro – ok. 2,5 m. Ta druga kondygnacja oświetlona była niewielkimi, dziś zamurowanymi okienkami zamkniętymi łukiem dwuspadowym.

Skrzydło wschodnie znane jest obecnie tylko z wykopalisk. Było ono budowlą o długości 33,5 i szerokości 8 m. Pierwotnie jego północna, przyległą do kościoła część zajmowało duże pomieszczenie, do którego od strony wschodniej przylegała niewielka apsyda, służąca zapewne do przechowywania sprzętów i naczyń liturgicznych. W drugiej fazie obszerne wnętrze zostało podzielone na dwa pomieszczenia. Pierwsze z nich, od strony północnej służyło jako zakrystia, drugie, zapewne jako rozmównica, trzecie, – jako kapitularz, ostatnie zaś, zamykające ciąg odkrytych pomieszczeń od strony południowej – jako sala nowicjatu. Trzeba tu jednak dodać, że funkcja pomieszczeń klasztoru w Cedyni nie jest pewna. Zazwyczaj skrzydło zachodnie klasztorów cysterek użytkowane było przez konwerski, w Cedyni jednak – wobec braku planowanego skrzydła południowego – mogły one nie mieć swojej wydzielonej części.[3]

Widok na elewację wschodnią (frontową) od strony południowej.

Choć w 1538 r. margrabia Jan Kostrzyński przystąpił do obozu reformacyjnego, to klasztor istniał nadal w niezmienionej formie. Jeszcze w 1539 r. przyjmowano kandydatki do nowicjatu, chociaż zapewne już w tym czasie liczne były wystąpienia z konwentu. W latach 40. XVI w. margrabia mianował swego zarządcę dóbr klasztornych, a w 1555 r. zawarł z cysterkami układ na mocy którego przejął dobra konwentu w zamian za dożywotnie utrzymanie zakonnic (w tym czasie pozostało ich w klasztorze 14). W 1572 r. utworzono w byłym klasztorze zakład dla dwudziestu panien ze zubożałych szlacheckich rodzin.

Elewacja frontowa, środkowa część.

W 1611 r. budynki poklasztorne stały się siedzibą nowo utworzonej domeny. Wkrótce rozebrano krużganki przy skrzydle wschodnim. W latach 1628-1640 domena oddana została jako zastaw Wielkiemu Mistrzowi zakonu joannitów, Adamowi von Schwarzenberg. W wyniku działań trwającej wówczas wojny trzydziestoletniej budynki dawnego klasztoru uległy znacznym zniszczeniom – w 1637 r. duże szkody wyrządziły tu oddziały szwedzkie. Zrujnowane zostało m.in. skrzydło wschodnie, z którego rozbiórki pozyskiwano potem materiały na budynki gospodarcze domeny. Do odbudowy przystąpiono po 1641 r. Rozebrano wówczas resztki skrzydła wschodniego, a skrzydło zachodnie przebudowano na rezydencję (pałac myśliwski) elektorów brandenburskich. Wprowadzono kolebkowo sklepione piwnice podnosząc pozom parteru, podwyższono piętro, zamurowano gotyckie okna, wprowadzając nowe, prostokątne otwory. Elewacje otynkowano zacierając pierwotny gotycki charakter architektury. Wnętrza przebudowano, wprowadzając nowe pomieszczenia, częściowo w układzie dwutraktowym. Nie zniszczony kościół służył elektorom jako kaplica zamkowa. W tym czasie wzniesiono też liczne budynki gospodarcze, jak tzw. wielka kuchnia dobudowana od strony wschodniej do południowej części skrzydła zachodniego. Powstały też browar i piekarnia (na wschód od kościoła), a na wschód od claustrum – liczne stajnie, budynki gospodarcze, ujeżdżalnia i spichrze. W latach 1674-1675 zabudowania domeny wraz z kościołem zostały spalone przez wojska szwedzkie. W 1699 r. kościół, „wieka kuchnia” i inne zabudowania padły pastwą pożaru. Ruina kościoła została następnie rozebrana. Zespół stracił swój reprezentacyjny charakter. W 1706 r. przekształcono domenę w dziedziczną dzierżawę – dawne skrzydło zachodnie klasztoru użytkowane teraz było jako siedziba zarządu domeny. Porównanie sztychu Daniela Petzolda z 1712 r., z wcześniejszym widokiem Mateusza Meriana z 1652 r. wskazuje, że w międzyczasie liczne budynki przestały istnieć, a na ich miejsce powstały nowe. W 1811 r. rozwiązano domenę, a jej grunty zostały rozparcelowane pomiędzy indywidualnych dzierżawców, którzy wnosili opłaty do zarządu (Rentamt) w Golicach. W 1834 r. reaktywowano domenę z siedzibą zarządu w Golicach, który w 1836 r. przeniesiono ponownie do Cedyni. W 1875 r. domenę tę rozwiązano, ale już ok. 1850 r., po zbudowaniu szosy z Cedyni do Chojny zabudowania przekształcono w stację pocztową (Posthof), a skrzydło zachodnie klasztoru w zajazd pocztowy i siedzibę królewskiego administratora poczty. W 1870 r. zespół przeszedł w posiadanie miasta. W 2. połowie XIX w. na terenie dawnego klasztoru wzniesiono okazałe budynki gospodarcze. Po I wojnie światowej teren dawnego klasztoru został wydzierżawiony osobom prywatnym.[4]

Widok na elewację zachodnią (tylną) od strony północnej.

W wyniku walk w lutym 1945 r. dawne skrzydło klasztorne uległo poważnym zniszczeniom. Wypalone zostały dach i wnętrze, pozostały mury obwodowe, część ścian działowych i piwnice. Dnia 22 grudnia 1965 r. budynek klasztoru został wpisany do rejestru zabytków (obecnie pod nr 1030). W latach 1968-1970 na terenie dawnego klasztoru przeprowadzono gruntowne badania archeologiczno-architektoniczne, które pozwoliły m.in. odtworzyć zarys murów skrzydła wschodniego. W latach 1984-1988 Oddział Szczeciński PP PKZ rozpoczął odbudowę dawnego skrzydła klasztornego na potrzeby Muzeum Narodowego w Szczecinie, które urządzić tu miało ekspozycję poświęconą historii oręża. Wykonano wówczas stropy nad parterem i pierwszym piętrem, wieniec murów, stalową konstrukcję dachu, którą obito deskami i pokryto papą. Z chwilą przejęcia budynku przez nowego prywatnego właściciela, obiekt posiadał mury obwodowe, stropy i sklepienia oraz dach. Od 1997 r. prowadzono prace na zlecenie obecnego właściciela – zrekonstruowano szczyt południowy, ukończono szczyt północny, podmurowano otwory okienne, pokryto dach ceramiczną dachówką, otynkowano elewacje piętra, wykonano instalacje i wykończono wnętrza.[5] W wyniku tych prac budynek adaptowany został do funkcji hotelowej – od października 2005 r. czynny jest tu hotel i restauracja „Klasztor Cedynia”.

Usytuowanie

Dawny klasztor cysterek w Cedyni położony jest na zachód od miasteczka, na wzniesieniu oddalonym o ok. 300 m od Rynku. Elewacja frontowa zachowanego obecnie skrzydła klasztoru zwrócona jest w kierunku wschodnim.

Architektura

Fragment elewacji zachodniej.

Budynek założony został na rzucie wydłużonego prostokąta o wymiarach 53x11,6 m. Jednopiętrowy, wtórnie podpiwniczony, z użytkowym poddaszem, nakryty jest dachem dwuspadowym z lukarnami. Mury budynku wzniesione zostały w dolnej strefie z ciosów granitowych, w strefie środkowej, będącej niegdyś niską kondygnacją piętra – z cegły gotyckiej, w strefie górnej – z cegły nowożytnej, dach pokryty jest dachówką karpiówką. W dolnej i środkowej strefie elewacji budynku dobrze czytelne są elementy architektury gotyckiej. W elewacji wschodniej jest to pięć arkadowych otworów dawnego krużganku oraz ostrołukowy portal obecnego głównego wejścia. W elewacji zachodniej przetrwały wysmukłe, silnie rozglifione okna wczesnogotyckie, ostrołukowy portal z granitowych ciosów oraz późnogotyckie okno o ceglanych schodkowanych ościeżach. W środkowej strefie obu dłuższych elewacji widoczne są zamurowane niewielkie okienka dawnego piętra, zamknięte łukiem dwuspadowym. Południowa elewacja boczna zachowała cztery wąskie i wysokie wczesnogotyckie, ostrołukowo zamknięte okna. Na podstawie zachowanych reliktów zrekonstruowano ceglany późnogotycki szczyt podzielony ostrołukowymi blendami. Pozostałością fazy barokowej jest artykulacja obecnego piętra z prostokątnymi oknami oraz z usytuowanym na osi elewacji wschodniej, szerokim otworem zamkniętym łukiem odcinkowym. Wnętrza piwnic i parteru rozplanowane zostały w większości w układzie jednotraktowym. Piwnice nakryte są sklepieniami kolebkowymi, pochodzącymi z okresu nowożytnej przebudowy. Na parterze mieści się recepcja hotelu, restauracja i sala konferencyjna. Za budynkiem położony jest starannie wypielęgnowany, choć utrzymany w „naturalnym” charakterze ogród. W salach hotelu odbywają się imprezy kulturalne, zwłaszcza koncerty, chętnie odwiedzane również przez gości zza Odry.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. O historii cedyńskiego konwentu i klasztoru cystersek: Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd 7, T. 1, Der Kreis Königsberg/Neumark, opr. Voss, Hoppe, Berlin 1928, s. 282-299; Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, Bd II, Berlin-Brandenburg 2007, Zehden (Cedynia) Zisterienserinnen, opr. Ch. Gahlbeck, s.1305-1309.
  3. Analiza faz budowy i architektury klasztoru: Kąsinowska R., Architektura klasztorów cystersek [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, red. Z. Świechowski, Warszawa 1973, s. 51-63; Z. Radacki, Klasztor cystersek w Cedyni, Dokumentacja historyczno-architektoniczna, PKZ Szczecin 1966, mps w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Szczecinie; Jarzewicz J., Gotycka architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczyków i Wittelsbachów, Poznań 2000, s. 21-23, 265-267; Brandenburgisches Klosterbuch…, s. 1314-1316.
  4. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd 7, T. 1, Der Kreis Königsberg/Neumark, opr. Voss, Hoppe, Berlin 1928, s. ; Brandenburgisches Klosterbuch…, s. 1308-1309.
  5. Karta ewidencyjna zabytku architektury, Szczecin 1997, opr. M. Słomiński, mps. w WUOZ Szczecin.

Bibliografia

  • Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, Bd II, Berlin-Brandenburg 2007, Zehden (Cedynia) Zisterienserinnen, opr. Ch. Gahlbeck, s. 1305-1324.
  • Jarzewicz J., Gotycka architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczyków i Wittelsbachów, Poznań 2000, s. 21-23, 30, 265-267.
  • Karta ewidencyjna zabytku architektury, Szczecin 1997, opr. M. Słomiński, mps. w WUOZ Szczecin.
  • Kąsinowska R., Architektura klasztorów cystersek [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego pod red. Z. Świechowskiego, Warszawa 1973, s. 45-89.
  • Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd 7, T. 1, Der Kreis Königsberg/Neumark, opr. Voss, Hoppe, Berlin 1928, s. 282-299.
  • Nawrolski T., Klasztor cystersek w Cedyni pow. Chojna w świetle badań archeologicznych, „Materiały Zachodniopomorskie” , cz. I, tom XVIII (1972-1976), s. 305-417, cz. II tom XIX, (1973-1977), s. 271-383.
  • Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012, s. 31-32.
  • Radacki Z., Klasztor cystersek w Cedyni, Dokumentacja historyczno-architektoniczna, PKZ Szczecin 1966, mps w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Szczecinie.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Maciej Słomiński