Kościół Ducha Świętego (Moryń)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacja, szukaj
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 98 z dnia 15 maja 1956[1]
Kościół Ducha Świętego w Moryniu
Kościół Ducha Świętego w Moryniu
Lokalizacja 74-503 Moryń
Data budowy XIII wiek
[ Zobacz Kościół Ducha Świętego w Moryniu na mapie.]

Gotycki kościół w Moryniu, datowany na pierwszą połowę XIII wieku, należy do najstarszych zabytków sakralnych Pomorza Zachodniego. Usytuowany jest w północno - wschodniej części miasta, na lekko wyniesionym terenie, pośrodku dawnego cmentarza przykościelnego. Działka kościelna otoczona jest ceglanym murem z początku XX wieku. Kamienna bryła z monumentalną wieżą zachodnią dominuje nad parterową zabudowa staromiejską miasteczka.

Pierwsza wzmianka o kościele moryńskim zawarta jest w dokumencie z 1263 roku, w którym Barnim I – książę pomorski przekazuje patronat nad kościołem klasztorowi kanoników regularnych w Ückermünde nad Zalewem Szczecińskim. W następnym znanym dokumencie z 1265 roku prawo patronatu dla tego samego klasztoru potwierdza Otto von Barmstede, rycerz holsztyński, który przybył na te tereny wraz z zakonnikami. Od drugiej połowy XIII wieku Moryń wraz z okolicznymi ziemiami pogranicza Księstwa Pomorskiego przyłączony został do państwa brandenburskiego. W roku 1350 margrabiowie Ludwik Starszy i Ludwik Rzymski przekazali patronat nad kościołem w Moryniu kolegiacie myśliborskiej. W okresie nowożytnym patronat nad protestancką już świątynią pełnili członkowie rodziny von Schönebeck, zarządzający majątkami w Moryniu i Gądnie. W XIX wieku w świątyni przeprowadzono niewielkie zakresy prac remontowych. Od 1945 roku stanowi parafię rzymsko–katolicką.

Orientowany kościół jest trójnawową pseudobazyliką z prostokątnym, wydłużonym chórem, transeptem nieznacznie wystającym poza nawy boczne, dwuprzęsłowym korpusem nawowym oraz prostokątną wieżą z przejazdem w przyziemiu. Od północy do prezbiterium przylegała zakrystia (zachowane resztki murów), do południowej elewacji transeptu przylega wieloboczna kaplica (obecna zakrystia). Bryła wymurowana jest w całości z kwadr granitowych o zróżnicowanym stopniu obróbki w poszczególnych partiach murów. Najstaranniej opracowano kwadry w ścianach prezbiterium i transeptu, ułożone w równe warstwy. Mury ścian bocznych charakteryzują się nieregularnym układem kwadr o szerokich spoinach z okrzeskami.

Elewacje prezbiterium rozczłonkowane są trzema oknami, wschodnia zwieńczona jest trójkątnym szczytem zdobionym blendami. W południowej ścianie znajduje się boczny portal o dwuuskokowych ościeżach. Elewacje transeptu opracowanie podobnie, zamknięte trójkątnymi szczytami rozczłonkowanymi wąskimi blendami w układzie dwurzędowym (w południowym ramieniu - dodatkowo z okrągłą blendą w wierzchołku). W północnej ścianie transeptu osiowo umieszczony portal (obecnie zamurowany) ujęty wyższą blendą, o ościeżach obramowanych ciosami granitu. Ponad nim umieszczony okulus o uskokowych ościeżach, flankowany dwoma wąskimi rozglifionymi oknami. W chórze i transepcie otwory okienne, portale i blendy o zachowanym pierwotnym, ostrołukowym kształcie. W obu elewacjach naw bocznych po cztery, rytmicznie rozmieszczone okna o wtórnym przesklepieniu (w połowie XVIII wieku) łukiem odcinkowym z użyciem cegły.

Mury zewnętrzne kościoła pierwotnie zdobione były ornamentalnymi polichromiami, wykonanymi techniką rycia w tynku. Na ścianach prezbiterium zachowany jest reliktowo fryz podokapowy z motywem wici roślinnej, a w elewacjach naw bocznych rodzaj boniowania na spoinach, pomiędzy kamiennym wątkiem muru. Motywy zdobnicze czwórliścia i boniowania występują także na ścianach późnogotyckiej kaplicy przy elewacji południowej transeptu. Ukształtowana w średniowieczu bryła w późniejszym okresie nie uległa już przekształceniom stylowym (poza zwieńczeniem wieży o barokowej formie). Badacze są zgodni (Z. Świechowski, M. Słomiński, K. Kalita–Skwirzyńska), że jako pierwsze powstały wschodnie partie kościoła, tj. prezbiterium i transept, datowane na ok. 12501265 rok. Następnie wymurowano trójnawowy, 2-przęsłowy korpus bazylikowy. Jako ostatnia powstała wieża zachodnia w schyłku XIII wieku lub początku XIV wieku. Ostatecznym zakończeniem średniowiecznego procesu budowlanego było dodanie w pierwszej połowie XV wieku kaplicy do południowej elewacji transeptu. Jako pierwowzory formy artystycznej świątyni moryńskiej podają westfalskie założenia bazylikowe.

J. Jarzewicz w swoim opracowaniu architektury gotyckiej Nowej Marchii podkreśla (za Z. Radackim) wtórność naw bocznych wobec pierwotnej krzyżowej koncepcji budowli. Według tego badacza kościół moryński powstał jako jednonawowy na planie krzyża łacińskiego, łącznie z wieżą na zachodnim zamknięciu. Dopiero w drugiej fazie (schyłek XIII w.) dobudowano nawy boczne, na co wskazuje odmienna technika murarska. Kwestionuje on również odległe terytorialnie wzorce kościołów westfalskich, wskazując na wpływ tradycji architektonicznej sąsiadującej z Pomorzem Marchii Brandenburskiej. Jako bezpośrednie pierwowzory Morynia a także fary w Gryficach wymienia, wybudowane z granitowych kwader, kościoły brandenburskie w Belzig i Wiesenburgu, a także niezachowany kościół św. Mikołaja w Oderbergu.[2] K. Kalita–Skwirzyńska wskazuje na zbieżność rozplanowania kościoła moryńskiego z kościołem augustianów w Neumünster w księstwie holsztyńskim, z którego wywodził się patron kościoła Otto von Barmstede.[3]

Wieża – zamykająca bryłę od zachodu - została ukształtowana jako budowla obronna, z otwartą kruchtą podwieżową (podobne wieże występują też w Gryfinie i Chociwlu). Historycy sztuki podkreślają unikatowość takiego rozwiązania na Pomorzu Zachodnim. Za źródło tego typu rozwiązań wskazują wieże romańskich kościołów z terenu Francji.[4]Późniejsze barokowe zwieńczenie wieży moryńskiej, o formie latarni przekrytej hełmem, wykonano w 1756 roku.

Przestrzeń wnętrza kościoła organizują masywne łuki wydzielające prezbiterium, ramiona transeptu oraz nawy boczne. Łuk tęczowy ma wykrój półkolisty a arkady międzynawowe przesklepione są ostrołukowo. Wnętrze przekrywa strop, nawy boczne o zewnętrznych ścianach znacznie niższych nakryte są bezpośrednio połaciami dachu. W prezbiterium znajduje się unikatowa, pochodząca z okresu budowy kościoła (druga połowa XIII wieku) kamienna mensa ołtarzowa – najstarszy tego typu obiekt na terenie Polski. Wnętrze świątyni zdobią też średniowieczne polichromie ścienne - ornamentalne i figuralne. W prezbiterium zachowanych jest sześć zacheuszków oraz ornament geometryczny podkreślający linię łuku portalu prowadzącego do zakrystii oraz obramienie dwóch nisz dawnych sakramentariów.

Interesujące ikonograficznie przedstawienie figuralne namalowane jest w dolnej części arkady transeptu, datowane na 1 poł. XV w. Przedstawia dwie postaci siedzących przy stole diabłów i jednego grającego na flecie. Sąsiednia scena ukazuje diabła wpychającego dwie postaci kobiece do naczynia. Ze względu na reliktowość malowideł (zachowane głównie czarne kontury i podmalówki) trudna do odczytania tematyka początkowo interpretowana była jako fragment większego cyklu moralizatorskiego. Według J. Domasłowskiego tego typu przedstawienia dydaktyczne, bardzo popularne w sztuce Zachodu, były inspirowane legendą o diable, naciągającym pergamin dla zapisania grzechów popełnianych w myślach przez wiernych zgromadzonych w świątyni, których symbolizują dwie plotkujące niewiasty, chwytane przez diabła.[5]

W XVII i XVIII wieku świątynia moryńska otrzymała nowe wyposażenie liturgiczne z fundacji rodziny Schönebecków, w tym, zachowaną do dziś, bogato zdobioną, barokową ambonę. Została wykonana w 1711 roku przez słynnego moryńskiego rzeźbiarza Heinricha Bernhardta Hattenkerela, twórcy kilkunastu ołtarzy, ambon i aniołów chrzcielnych dla okolicznych kościołów. Z dawnego wyposażenia zachowane są też fragmenty barokowego epitafium Hansa von Schönebecka, zmarłego w 1750 roku. Pozostałe elementy wyposażenia kościoła moryńskiego pochodzą głównie z XIX wieku.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Jarzewicz, J. Gotycka architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczyków i Wittelsbachów. Poznań 2000, s. 42.
  3. Kalita-Skwirzyńska, K.; Opęchowski M.; Wolender T. Moryń. Szczecin 1997, s. 23.
  4. Jarzewicz, J. Gotycka architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczyków i Wittelsbachów. Poznań 2000, s. 59; Kalita-Skwirzyńska, K.; Opęchowski M.; Wolender T. Moryń. Szczecin 1997, s. 23.
  5. Domasłowski, J. Malarstwo ścienne na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej. W: Malarstwo gotyckie w Polsce. Warszawa 2004, s. 149.

Bibliografia

  • Domasłowski, J. Malarstwo ścienne na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej. W: Malarstwo gotyckie w Polsce. Red. A. S. Labuda, K. Secomska, Warszawa 2004.
  • Jarzewicz, J. Gotycka architektura Nowej Marchii, Budownictwo sakralne w okresie Askanczyków i Wittelsbachów, Poznań 2000.
  • Kalita – Skwirzyńska, K., M. Opechowski, T. Wolender, Moryń, Szczecin 1997.
  • Radacki, Z. Początki architektury na Pomorzu Zachodnim. W: Sztuka Pobrzeża Bałtyku, Warszawa 1978.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Kamila Wójcik