Kościół Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych (Banie)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 995 z dnia 2 lipca 1956[1]
Kościół parafialny Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych w Baniach
brak zdjecia
Fot. T. Prajzendanc
Wyznanie rzymskokatolickie
Data poświęcenia 29 czerwca 1946 r.

Kościół Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych – kościół parafialny, rzymskokatolicki w Baniach, w powiecie gryfińskim. Należy do Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, dekanatu Banie.

Historia

Kościół w Baniach powstał w połowie XIII w., wkrótce po nadaniu w 1234 r. przez ks. Barnima I ziemi bańskiej zakonowi templariuszy i po lokacji miasta w 1235 r. W średniowieczu nosił wezwanie św. Marii Magdaleny. Założony został jako trójnawowa pseudobazylika, z szerszym od korpusu nawowego masywem wieżowym i zakrystią przylegającą od północy do prosto zamkniętego prezbiterium. Istnienie świątyni potwierdza wzmianka z 1274 r. o wyborze nowego plebana z Bań. W 1478 r. kościół spłonął, podpalony przez wojska brandenburskie, po 1535 r. został przejęty przez protestantów. W 1690 r. padł powtórnie pastwą płomieni – runęły wówczas sklepienia, zapewne późnogotyckie, założone wtórnie w 2. połowie XV, lub na początku XVI w.[2] Spaloną świątynię wkrótce odbudowano i wyposażono. Wykonano barokowy ołtarz i ambonę. Emporę ufundował w 1767 r. Jacob Westphal, organy zbudowane zostały w latach 1763-1765, a dzwony odlał już w 1690 r. szczeciński ludwisarz Johann Jacob Mangold. W 1716 r. zwieńczono wieżę barokowym hełmem. W 1853 r. kościół ponownie został strawiony przez pożar.

Rzut, stan przed przebudową w 1854 r.
Rzut, stan po przebudowie w 1854 r.

W trakcie odbudowy w latach 1853-1854 rozebrano zakrystię oraz starą wieżę, a następnie wzniesiono na jej miejsce nową, neogotycką, znacznie węższą od poprzedniej, zbudowano nowe neogotyckie szczyty, przedłużono ku dołowi otwory okienne, odbudowano dachy. Na początku XX w. w zakrystii za ołtarzem przechowywano płaskorzeźbione sceny z późnogotyckiego ołtarza (Chrystus na Górze Oliwnej, Biczowanie, Ukrzyżowanie, Ostatnia Wieczerza z predelli), zaś resztki ołtarza barokowego złożone były na strychu. Wspomina się wówczas również barokowe epitafium Anny Christiny Linde z 1706 r.[3] Podczas działań wojennych w 1945 r. uszkodzeniu uległy dach i wieża, którą odbudowano w zmniejszonej wysokości. 29 czerwca 1946 r. kościół został poświęcony jako rzymskokatolicki pod obecnym wezwaniem. 1 czerwca 1951 r. erygowana została parafia w Baniach, prowadzona do dziś przez księży salezjanów. 2 lipca 1956 r. kościół został wpisany do rejestru zabytków (pod nr 106, obecnie 995). W 1981 r. prowizoryczne zwieńczenie wieży zastąpiono nową murowaną kondygnacją.[4]

Usytuowanie

Widok kościoła od południowego wschodu.

Kościół położony jest w centrum miasta, po północnej stronie ul. Targowej – biegnącej równoleżnikowo głównej arterii komunikacyjnej miasta. Usytuowany w obrębie dawnego cmentarza, otoczonego murem i porośniętego drzewami, orientowany, romańsko-gotycki. Murowany, wieża z kamienia polnego w nieregularnym wątku, szczyt wschodni i detal (fryz wieńczący, gzymsy kordonowe wieży, laskowanie okien korpusu nawowego i obramienia portali) z cegły fabrycznej, zwieńczenie wieży z nowej cegły. Dachy kryte blachą.

Architektura

Widok kościoła od północnego wschodu.

Kościół złożony z krótkiego trójnawowego, trójprzęsłowego, pseudobazylikowego korpusu, znacznie węższej od korpusu neogotyckiej wieży i wydłużonego, prosto zamkniętego prezbiterium. Wnętrze nakryte drewnianym belkowym stropem. Korpus nawowy oddzielony od prezbiterium ostro zamkniętym łukiem tęczowym. Między nawami wysokie ostrołukowe arkady na masywnych kwadratowych filarach zwieńczonych gzymsem impostowym. Od zachodu, wsparta na dwóch słupach, barokowa drewniana empora muzyczna o wklęsło-wypukłym tralkowym przedpiersiu, pośrodku z kartuszem mieszczącym przedstawienie emblematyczne. Elewacje korpusu nawowego i prezbiterium z wydzielonym cokołem, zwieńczone neogotyckim ceglanym fryzem ząbkowym. Portale neogotyckie. Zachodni w wieży, ostrołukowy, dwuskokowy, boczne w ścianach korpusu zamknięte łukiem odcinkowym (wejście od południa zamurowane). Okna zamknięte ostrołukowo: w prezbiterium wczesnogotyckie z poł. XIII w., silnie wydłużone, o lancetowatym kształcie, mocno rozglifione, w korpusie nawowym szersze, gotyckie, o rozglifionych ościeżach, podzielone neogotyckim laskowaniem, trójdzielne, dwukondygnacyjne. Elewacja zachodnia i boczne elewacje korpusu symetryczne. Fasada z wieżą i portalem głównym, elewacje północna i południowa z portalami bocznymi pośrodku. W ścianie wschodniej prezbiterium troje wczesnogotyckich okien. Dachy korpusu i prezbiterium dwuspadowe o wspólnej kalenicy, wieża zwieńczona dachem namiotowym. Zachowane elementy zabytkowego wyposażenia: barokowa ambona z rzeźbami ewangelistów, zwieńczona figurą archanioła, neogotycki prospekt organowy i ławki.

Kościół w Baniach jest jedną z nielicznych w obecnym regionie zachodniopomorskim (obok kościołów w Gryfinie, Moryniu, Trzcińsku Zdroju i Cedyni) miejskich świątyń granitowych z okresu przejściowego między romanizmem a gotykiem. Do rzadkości w naszym regionie należy też zachowany z tego czasu trójnawowy układ wnętrza kościoła. Niezwykle interesujący był nie zachowany dziś masyw wieżowy, którego niefortunna rozbiórka w połowie XIX w. znacznie zubożyła architekturę świątyni. Zachodnia partia kościoła w Baniach wzorowana była na budowlach znanych z Brandenburgii – zarówno z tzw. Starej, jak i Nowej Marchii. Rozwiązanie niemal identyczne jak w Baniach prezentował przed późnogotycką przebudową kościół Mariacki w Altlandsbergu w dawnym powiecie Niederbarnim (ob. Märkisch-Oderland).[5] Pierwotnie, podobnie jak w Baniach kościół ten miał szerszy od korpusu nawowego masyw wieżowy (w zamierzonej szerokości zrealizowany do około połowy wysokości). Korpus nawowy, podzielony na trzy nawy kwadratowymi filarami nakryty był belkowymi stropami, a wydłużone prezbiterium zamknięte zostało prostą ścianą z trzema wąskimi smukłymi oknami. Układ taki uważa się za dość typowy dla kościołów budowanych w XIII w. w miastach brandenburskich i saksońskich. Najbardziej charakterystyczną cechą tych budowli był wspomniany szeroki masyw zachodni z obszerną halą podwieżową, dostępną przez jeden portal od zachodu, a od wschodu łączącą się na ogół trzema otworami wejściowymi z nawami korpusu. Tego typu masyw wieżowy zachował się do dziś (oprócz wspomnianego wyżej Altlandsbergu) w kościele Mariackim w Gransee (dawny powiat Ruppin, ob. Oberhavel)[6], oraz w kościele św. Wawrzyńca w Loburgu w powiecie Jerichower Land w Saksonii-Anhalt.[7] Za pierwowzór tego rodzaju rozwiązań służył zapewne masyw wieżowy katedry w Havelbergu[8], znacznie jednak szerszy i bardziej monumentalny od swych domniemanych powtórzeń. On zaś z kolei był kontynuacją tradycji tzw. westwerku, czyli masywu zachodniego, znanego od czasów karolińskich i ottońskich, a mieszczącego na ogół m. in. emporę przeznaczoną dla władcy. Na koniec warto dodać, że na należących obecnie do województwa zachodniopomorskiego terenach dawnej Nowej Marchii, w Objezierzu Starym, Mętnie Wielkim, Grzybnie i Cedyni[9], przetrwały granitowe trzynastowieczne kościoły jednonawowe z szerszym od nawy masywem zachodnim i z wydzielonym prosto zamkniętym prezbiterium. Pod względem rzutu i bryły są one uproszczoną i pomniejszoną wersją bardziej monumentalnych założeń w Baniach i Altlandsbergu.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Informacje o zawaleniu się sklepień podaje L. W. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Stettin 1784, T. 2, Bd. 1, s. 63-68. Na temat dziejów kościoła patrz też – H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. 6, Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 168–172.
  3. H. Lemcke, op. cit., s. 171–172.
  4. Karta ewidencyjna zabytku architektury, opr. B. Szerniewicz, 1994, mps w WUOZ Szczecin.
  5. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd. III, T. 4, H. Jerchel, Der Kreis Niederbarnim, Berlin 1939, s. 45-48; St._Marien_(Altlandsberg). [W:] Wikipedia [online]. [Przeglądany 20 listopada 2019 r.]; Evangelische Kirchengemeinde Altlandsberg[online]. [Przeglądany 20 listopada 2019 r.].
  6. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd. I, T. 3, P. Eichholz, F. Solger, W. Spatz, Der Kreis Ruppin, Berlin 1914, s. 43-44, tabl. 1; St. Marien (Gransee) . [W:] Wikipedia [online]. [Przeglądany 20 listopada 2019 r.]
  7. Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Sachsen, Heft 21, Der Kreis Jerichow, Halle 1898, s. 177-178; St. Laurentius (Loburg) [W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 20 listopada 2019 r.].
  8. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd. I, T. 1, P. Eichholz, F. Solger, W. Spatz, Der Kreis Westprignitz, Berlin 1909, s. 54-61; J. Hoffmann, Die mittelalterliche Baugeschichte des Havelberger Domes, Berlin 2012; Der Havelberger Dombau und seine Ausstrahlung, wyd. Leonhard Helten, Berlin 2012; A. Reichel, Der Dom zu Havelberg, „Veröffentlichungen der Stiftung Dome und Schlösser in Sachsen-Anhalt“, Wettin-Löbejün OT Dößel 2010.
  9. Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg, Bd. VII, T. 1, G., Voss, W. Hoppe, Der Kreis Königsberg (Neumark), Berlin 1928, s. 186-187 (Objezierze Stare), 153-155 (Mętno Wielkie), Lemcke, op. cit., s. 48-50 (Grzybno), Voss, Hoppe, op. cit. s. 375-379 (Cedynia); Świechowski, Architektura granitowa…, odpowiednio: s. 89-90, 84, 78-79, 70-71.

Bibliografia

  • Brüggemann L. W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preussischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern, Stettin 1784, T. 2, Bd. 1, s. 63-68.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte, „Baltische Studien“ Alte Folge, t. 8, Stettin 1840, s. 43, 47.
  • Kugler F., Kleine Schriften, t. I, Stuttgart 1854, s. 694, 696.
  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. 6: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 167–175.
  • Radacki Z., Początki architektury na Pomorzu Zachodnim [w:] Sztuka pobrzeża Bałtyku. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Gdańsk, listopad 1976, Warszawa 1978, s. 89-113.
  • Sztuka polska przedromańska i romańska, pod red. M. Walickiego, Warszawa 1971, t. I, s. 192, t. II, s. 679.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950, s. 24, 27–29, 34.
  • Świechowski Z., Budownictwo romańskie w Polsce. Katalog zabytków, Wrocław, Warszawa, Kraków 1963, s. 15-16.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Maciej Słomiński