Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (Gryfino)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 960 z dnia 15 maja 1956[1][2]
Kościół Narodzenia NMP w Gryfinie
brak zdjecia
Fot. T. Prajzendanc
Wyznanie rzymskokatolickie
Data poświęcenia 1945

Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – kościół parafialny, rzymskokatolicki w Gryfinie, w gminie Gryfino, w powiecie gryfińskim. Należy do Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, dekanatu Gryfino.

Rzut kościoła wg Lemckego
Widok na wieżę od północy wg Lemckego, pocz. XX w.
Wschodnia elewacja prezbiterium. Inwentaryzacja rysunkowa po przebudowie z lat 1861-1863 (wg Lemckego)
Portal południowej elewacji prezbiterium. Inwentaryzacja rysunkowa wg Lemckego
Widok od południowego wschodu
Widok od północnego wschodu
Widok od wschodu
Wnętrze prezbiterium
Wnętrze w kierunku zachodnim
Ambona
Korpus ambony
Bramka ambony
Neogotycki ołtarz główny
Obraz S . Batowskiego w ołtarzu głównym

Historia

Pierwsza wzmianka kościele parafialnym w Gryfinie znajduje się w dokumencie lokacyjnym miasta z 1254 r., w którym zapisano, że kościół ten uposażony był w 4 włóki ziemi. W 1278 r. książę Barnim I przekazał patronat nad gryfińskim kościołem kolegiacie Mariackiej w Szczecinie. Data ta zdaniem historyka sztuki Wojciecha Łopucha – oznaczać może początek budowy kościoła.[3] W 1281 r. po raz pierwszy wzmiankowany jest proboszcz z Gryfina, Jan Belkow. Zapewne w 3. ćwierci XIII w. zbudowano prosto zamknięte prezbiterium oraz oba ramiona transeptu. Pierwotnie elementy te stanowić miały część budowli na planie krzyża greckiego. W 1300 r. proboszcz Jan wzniósł w kościele pierwszy (?) ołtarz, poświęcony świętemu Janowi. 23 maja tegoż roku książę Otton polecił co sobotę odprawiać w gryfińskim kościele mszę ku czci Najświętszej Marii Panny. Jak można sądzić, gotowa była już wtedy wschodnia część świątyni. Zapewne w początkach XIV w. wzniesiono bazylikowy korpus nawowy z wieżą na osi nawy głównej, w kondygnacji parteru otwartą z trzech stron ostrołukowymi arkadami. Prace te ukończono w 1. ćwierci stulecia. Co ciekawe, dopiero w 1323 roku powstał ołtarz św. Mikołaja, ufundowany przez małżeństwo Henryka i Rikmodę von Hagen. Na lata 1302, 1314, 1320, 1322 i 1325 przypadają kolejne fundacje ołtarzy – w okresie późnośredniowiecznym było ich aż 17. Poświęcone były m.in. świętym Annie, Marii, Erazmowi, Mateuszowi, Elżbiecie, Bartłomiejowi, Wawrzyńcowi i Gertrudzie. Być może z przypadającą na 1325 rok fundacją przez księcia Ottona I ostatniego z ołtarzy wiąże się ukończenie drugiego etapu budowy. W tym okresie wnętrze kościoła nakryte było belkowym stropem – o pierwotnym, bazylikowym układzie ceglanego korpusu nawowego świadczą wczesnogotyckie okna do dziś widoczne na strychu.

Około 1500 r. przebudowano kościół w układzie halowym – dotychczasowe niskie nawy boczne zastąpiono nowymi, wyższymi, a wnętrze nakryto późnogotyckimi sklepieniami. Do północnej ściany prezbiterium dobudowano zakrystię. Podczas pożaru miasta 28 maja 1530 r. kościół uległ częściowemu zniszczeniu.[4] W trakcie odbudowy po pożarze zbudowano nowe szczyty transeptu, przebudowano dachy nad nawami bocznymi i zamurowano arkady wieży. W okresie średniowiecza patronat nad kościołem należał do Fundacji Mariackiej w Szczecinie. Około 1534 r. kościół przejęli protestanci, a prawo patronatu przeszło na panujących książąt. W 1580 r. wykonany został nowy ołtarz – tryptyk autorstwa szczecińskiego malarza Davida Redtela (obecnie w Muzeum Narodowym w Szczecinie), w 1605 r. ufundowano kamienną manierystyczną ambonę, również na początku XVII w. powstały stalle w prezbiterium. W 1627 r. ostatni z Gryfitów, książę Bogusław XIV sprzedał za 300 talarów prawo patronatu nad kościołem radzie miejskiej Gryfina. W 1725 r. od uderzenia pioruna zniszczeniu uległ gotycki hełm wieży, który zastąpiono nowym, barokowym.

W latach 1861-1863 architekt Buchterkirch przeprowadził restaurację kościoła, którego stan był już bardzo zły. Wymurowano wówczas od nowa szczyty transeptu i naw bocznych, wymieniono konstrukcję i pokrycie dachu oraz hełm wieży, a we wnętrzu przemurowano filary, wykonano nowe empory i boazerie oraz neogotyckie wyposażenie. Nadzór nad całością prac pełnił budowniczy powiatowy Kaupisch. Cegieł na budowę dostarczyła cegielnia Greesego pod Uckermünde, kształtek i terakoty na posadzkę – Steinweg. Roboty budowlane wykonał Würdig, ciesielskie – Behrendt, stolarskie – Bruck, gipsowe konsole i chrzcielnicę – Karge, malarską dekorację wnętrza – Lange i Meißner, witraże – Müller, szklenie okien – Bahnke. Wykonawcą nowego neogotyckiego ołtarza był rzeźbiarz Koch. W nastawie ołtarzowej umieszczono obraz autorstwa Koselowsky’ego. Pozostałe prace rzeźbiarskie wykonali Müller i Hering. Organy zbudowała firma Grüneberga ze Szczecina. Prace pozłotnicze przy ołtarzu, ambonie i prospekcie organowym wykonał Rüchforth. Ogólny koszt prac wyniósł nieco ponad 32.894 talary, w tym budowa organów kosztowała 1561 talarów i 5 groszy. Dnia 27 marca 1863 r. ponownego poświęcenia odrestaurowanego kościoła dokonał superintendent dr Jaspis.[5] W 1901 r. Hans Seliger z Berlina ozdobił ściany i sklepienia figuralno-ornamentalną polichromią. W 1938 r. wymieniono hełm wieży na obecny, neobarokowy.

W 1945 r. kościół został poświęcony jako katolicki pod obecnym wezwaniem. 1 kwietnia 1951 r. utworzona została w Gryfinie parafia rzymskokatolicka. 15 maja 1956 r. kościół wpisany został do rejestru zabytków (obecny nr 960). Po 2. wojnie światowej usunięto większość elementów neogotyckiego wyposażenia i wystroju z XIX i XX w. (zamalowano polichromie, usunięto empory boczne w skrzydłach transeptu, w latach 70. boazerie, a później drewnianą emporę organową zastąpiono konstrukcją murowaną).

Usytuowanie

Kościół położony jest w centrum miasta, w północnej pierzei dawnego rynku, pomiędzy biegnącymi południkowo ulicami Kościelną i Bolesława Chrobrego, w obrębie dawnego cmentarza przykościelnego. Orientowany.

Architektura

Kościół wczesnogotycki z późnogotyckimi nawami bocznymi. Murowany. Najstarsze części (mury prezbiterium, transeptu i wieży na wysokości dwóch dolnych kondygnacji) wzniesione z ciosów granitowych z ceglanym detalem, nawy boczne, zakrystia, dwie górne kondygnacje wieży i sklepienia – z cegły gotyckiej, szczyty transeptu, naw bocznych i tambur pod hełmem wieży – z cegły nowożytnej. Dachy kryte dachówką karpiówką, hełm wieży – łupkiem.

Kościół założony na planie krzyża, z prostokątnym prezbiterium, nawą poprzeczną, jednoprzęsłowym, trójnawowym, halowym korpusem i wieżą zachodnią na rzucie kwadratu. Wnętrze przykryte sklepieniami gwiaździstymi. Nawy boczne oddzielone kwadratowymi filarami wyciętymi w grubości muru. Transept ograniczony od wschodu i zachodu łukami w grubości muru, skrzydła transeptu wydzielone od północy i południa gurtami. Na strychu widoczne wczesnogotyckie dwudzielne okna w ceglanym murze nawy głównej, z okresu, kiedy korpus nawowy miał układ bazylikowy. W zakrystii sklepienia krzyżowo-żebrowe. Otwory drzwiowe i okienne ostrołukowe. Elewacje wieży podzielone gzymsami kordonowymi. W każdej ze ścian przyziemia widoczne trzy ostrołukowe wnęki, z których środkowe są pozostałością arkad, niegdyś otwartych i wtórnie zamurowanych. Elewacje wyższych pięter wieży rozczłonkowane ostrołukowymi wnękami z parą niewielkich okien, a w najwyższej kondygnacji – otworów dzwonnych. Ściany naw bocznych oszkarpowane, przeprute oknami rozmieszczonymi w dwóch kondygnacjach – mniejszymi w dolnej, większymi w górnej. W szczytowych elewacjach transeptu wczesnogotyckie ostrołukowe portale o trójuskokowych ościeżach, w elewacji południowej z archiwoltą ujętą po bokach parami smukłych arkadek. Nad portalami wysokie gotyckie okna – w elewacji południowej – trzy, w północnej dwa, ujęte po bokach parami wnęk. Szczyty transeptu i pary szczytów nad nawami bocznymi – neogotyckie, rozczłonkowane blendami. Elewacja wschodnia przepruta wielkim ostrołukowym oknem we wchodzącej w pole szczytu trójlistnie zamkniętej blendzie. Szczyt rozczłonkowany siedmioma blendami na przemian ostrołukowymi i trójlistnymi. Ściany zakrystii oszkarpowane, z niewielkimi, zamkniętymi ostrołukowo oknami. W ścianie szczytowej górna kondygnacja oddzielona fryzem, rozczłonkowana ostrołukowymi blendami przechodzącymi w pole szczytu. Dachy dwuspadowe, nad każdą z naw bocznych po dwa dachy usytuowane poprzecznie do głównej osi, podobnie jak dach zakrystii. Czterokondygnacyjna wieża zwieńczona ośmiobocznym niskim tamburem i neobarokowym, dwukondygnacyjnym hełmem z latarnią.

Kościół w Gryfinie jest jedną z nielicznych obecnie w regionie (obok kościołów w Baniach, Moryniu, Trzcińsku-Zdroju i Cedyni) miejskich kościołów granitowych z okresu przejściowego pomiędzy romanizmem a gotykiem. Zagadkę stanowi pierwotna forma rzutu świątyni – dotychczasowe badania nie wykazały jednoznacznie, czy pierwotny korpus był jednonawowy, czy trójnawowy w układzie bazylikowym. Już w 1840 r. Franz Kugler twierdził, że kościół w Gryfinie był pierwotnie budowlą jednonawową na planie krzyża greckiego[6]. Hugo Lemcke, inwentaryzator zabytków powiatu gryfińskiego sądził, że w swej pierwszej fazie korpus nawowy miał układ bazylikowy.[7] Koncepcji tej przeciwstawił się Zygmunt Świechowski, który uważał, że pierwotny kościół został założony na rzucie krzyża greckiego z krótkim, jednonawowym korpusem, który z czasem rozbudowano o nawy boczne. Wówczas to miały powstać wczesnogotyckie okna, widoczne dziś na strychu.[8] Na poparcie swej tezy podawał analogie z terenu Westfalii, gdzie znane są romańskie kościoły na planie krzyża greckiego, z wieżą od zachodu i ramionami transeptu – podobnie jak w Gryfinie – na planie kwadratu, jak kościół w Rehme dawny pow. Minden, ob. część miasta Bad Oeynhausener[9], (ale także np. kościoły w Neuenbecken pow. Paderborn[10], czy Möningshausen, ob. część miasta Geseke w pow. Soest[11]). Z kolei Wojciech Łopuch uważał, że kościół gryfiński był od początku krótką bazyliką z transeptem, której reliktem są zachowane do dziś na strychu ceglane partie ścian nawy głównej z niewielkimi oknami oraz dolna część naw bocznych.[12] Rozmieszczenie wspomnianych okien w górnych partiach ścian świadczyć ma przy tym, że aż do czasu późnogotyckiej przebudowy kościół nakryty był belkowym stropem. Spór ten trudny jest obecnie do rozstrzygnięcia. Nie ulega jednak wątpliwości, że kościół w Gryfinie jest dziełem dobrego warsztatu, posługującego się sprawnie zarówno tradycyjnym budulcem, jakim były kwadry granitowe, jak i rzadką dotąd cegłą, z której wykonano stosunkowo bogaty detal. Szczególną uwagę zwraca przy tym rozwiązanie wschodniej ściany prezbiterium z wielkim ostrołukowym oknem wpisanym w trójlistną blendę, jak i dolnej partii południowej elewacji transeptu z gotyckim portalem o uskokowych ościeżach i dekoracyjnymi arkadkami powyżej niego. Elementy te zdradzają już cechy gotyku, świadcząc o znajomości nowych trendów przez budowniczych kościoła. Osobliwością jest rozwiązanie wieży – otwartej pierwotnie z trzech stron. Ma ono swą analogię w czternastowiecznych wieżach kościołów – granitowej w Chociwlu i ceglanej w Trzcińsku-Zdroju. Nie jest dziś znana funkcja owych otwartych krucht – być może niektóre z nich miały związek z ówczesnym wymiarem sprawiedliwości, podobnie jak podcienia gotyckich ratuszy służące jako miejsca rozpraw sądowych. Pod względem formalnym są niewątpliwie redukcją bardziej rozbudowanych założeń znanych z terenu Francji (np. w kościele St. Benoit sur Loire[13]) i Niemiec (jak w kościele św. Patrokla w Soest[14]).

Wyposażenie

Kamienna ambona z 1605 r. należy do najcenniejszych zabytków renesansowej rzeźby na Pomorzu. Na parapecie schodów przedstawiono tu płaskorzeźbione sceny Grzechu Pierworodnego, Wygnania z Raju i Ofiarowania Abrahama, na ściankach korpusu – Zwiastowania, Bożego Narodzenia, Hołdu Trzech Króli i Chrztu Chrystusa. Pierwotnie korpus wsparty był na figurze Marii, zastąpionej podczas XIX-wiecznej restauracji kolumną. Baldachim wieńczą personifikacje cnót oraz figura anioła Gabriela dmącego w trąbę na sąd ostateczny, zaś na schody prowadzi bramka z intarsjowanymi drzwiczkami.[15] Konserwacja przeprowadzona w latach 2003-2004 przez mgr Mirosławę Koutny-Giedrys z zespołem przywróciła żywą w barwach polichromię i złocenia płaskorzeźb.

Dawny, renesansowy ołtarz kościoła w Gryfinie eksponowany jest obecnie w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Powstał w 1580 r. jako dzieło szczecińskiego malarza Dawida Redtela. Ma formę tryptyku z przedstawieniem Ukrzyżowania w polu głównym oraz scen Chrztu Chrystusa i Zmartwychwstania w lewym oraz Chrztu dziecka i Wniebowstąpienia w prawym skrzydle. Renesansowe wyposażenie uzupełniał stalle zachowane do dziś w prezbiterium.

Obecny ołtarz neogotycki dzieło rzeźbiarza Kocha z lat 60. XIX w., poddany został konserwacji w pocz. XXI w. Pole główne nadstawy zajmuje umieszczony tu po 1945 r. obraz Stanisława Batowskiego „Hołd stanów polskich składany Matce Bożej Królowej Polski”. Namalowany w latach 30. XX w. przywieziony został do Gryfina z Kałusza.

Na emporze zachodniej znajdują się organy – instrument zbudowany przez szczecińskiego organmistrza Barnima Grüneberga z neogotyckim prospektem z lat 1863-1865.

Przypisy

  1. Rejestr zabytków nieruchomych województwa z wyłączeniem zabytków archeologicznych w powiatach W: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online]. [Przeglądany 6 lipca 2013]
  2. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  3. W. Łopuch, Symbioza kamienia i cegły. Architektura kościelna księstwa zachodniopomorskiego w latach 1278-1325, „Przegląd Zachodniopomorski“, 1987, z. 3, s. 59-74.
  4. O historii kościoła – H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. VI, Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 193-208; Kościół p.w. Narodzenia NMP, dawniej św. Mikołaja. W: Wrota Gryfina [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  5. H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Stettin, von Kamin und Hinterpommern; oder des Verwaltungs-Bezirks der Königl. Regierung zu Stettin. Th 2, Bd. 3, Enthaltend die Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam, Berlin 1868, s. 246-249.
  6. F. Kugler, Pommersche Kunstgeschichte, „Baltische Studien” A. F. , 8 (1840), s. 43; do opinii tej przychyla się również Z. Radacki, Początki architektury na Pomorzu Zachodnim [w:] sztuka pobrzeża Bałtyku. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków sztuki Gdańsk, listopad 1976, Warszawa 1978, s. 105.
  7. H. Lemcke, op. cit. s. 197.
  8. Z. Świechowski, op. cit. S. 25-26.
  9. Die Bau- und Kunstdenkmäler von Westfalen. Der Kreis Minden, bearb. A. Ludorff, Münster 1902, s. 115; Laurentiuskirche. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  10. Die Bau- und Kunstdenkmäler von Westfalen. Der Kreis Paderborn, bearb. A. Ludorff, Münster 1899, s. 54-55; St. Marien. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  11. Die Bau- und Kunstdenkmäler von Westfalen. Der Kreis Lippstadt, bearb. A. Ludorff, Münster, s. 128, tabl. 93 St. Vitus. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  12. W. Łopuch, op. cit. s. 60-62.
  13. Saint-Benoît-sur-Loire. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  14. https://de.wikipedia.org/wiki/St.-Patrokli-Dom_(Soest) St.-Patrokli-Dom]. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 8 kwietnia 2020 r.].
  15. M. Wisłocki, sztuka protestancka na Pomorzu 1535-1684, szczecin 2005, s. 100; M. Glińska, Plastyka kamienna na Pomorzu zachodnim w latach 1530-1640 [w:] Sztuka pomorza Zachodniego, red. Z. Świechowski, Warszawa 1973, s. 342, 346, il. 23,24; ta sama, Działalność kamieniarzy pochodzenia niderlandzkiego na Pomorzu zachodnim na przełomie XVI i XVII w. [w:] sztuka około roku 1600. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Lublin, listopad 1972, Warszawa 1974, s. 324-331; ta sama, Niderlandyzm w sztuce Pomorza Zachodniego w czasach nowożytnych [w:] Niderlandyzm w sztuce polskiej. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Toruń, grudzień 1992, Warszawa 1995, s. 161-188.

Bibliografia

  • Architektura gotycka w Polsce pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995, Katalog zabytków, s. 93-94.
  • Berghaus H., Landbuch des Herzogthums Stettin, von Kamin und Hinterpommern; oder des Verwaltungs-Bezirks der Königl. Regierung zu Stettin. Th 2, Bd. 3, Enthaltend die Kreise Greifenhagen und Piritz, Anklam, Berlin 1868, s. 246-249.
  • Glińska M., Plastyka kamienna na Pomorzu zachodnim w latach 1530-1640 [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, red. Z. Świechowski, Warszawa 1973, s. 305-365.
  • Glińska M., Działalność kamieniarzy pochodzenia niderlandzkiego na Pomorzu zachodnim na przełomie XVI i XVII w. [w:] sztuka około roku 1600. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Lublin, listopad 1972, s. 315-337.
  • Glińska M., Niderlandyzm w sztuce Pomorza Zachodniego w czasach nowożytnych [w:] Niderlandyzm w sztuce polskiej. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Toruń, grudzień 1992, Warszawa 1995, s. 161-188.
  • Kugler F., Pommersche Kunstgeschichte, „Baltische Studien” A. F. , 8 (1840), s. 43
  • Lemcke H., Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, H. 6: Der Kreis Greifenhagen, Stettin 1902, s. 193-208.
  • Łopuch W., Symbioza kamienia i cegły. Architektura kościelna księstwa zachodniopomorskiego w latach 1278-1325, „Przegląd Zachodniopomorski“, 1987, z. 3, s. 59-74.
  • Radacki Z., Początki architektury na Pomorzu Zachodnim [w:] Sztuka pobrzeża Bałtyku. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Gdańsk, listopad 1976, Warszawa 1978, s. 89-113.
  • Świechowski Z., Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950, s. 24, 27-29, 34.
  • Wisłocki M., Sztuka protestancka na Pomorzu 1535-1684, Szczecin 2005, s. 100.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Maciej Słomiński