Miejsca straceń na terenie miejskim późnośredniowiecznego i nowożytnego Szczecina

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

STRONA W BUDOWIE

Szubienica trójsłupowa na Szubienicznym Wzgórzu (Galgenberg)

Miejsca straceń na terenie miejskim Szczecina - począwszy od XIII wieku i przyznaniu przywilejów sądowych na terenie obszaru miejskiego Szczecina, podobnie jak w innych miasta, powstały miejsca straceń w formie stałych szubienic. Zwykle umieszczane były na rozstajach dróg położonych na granicy pól należących do miasta, ale również sytuowano je w obrębie murów miejskich. W Szczecinie ustawiono ją na głównym placu Dolnego Starego Miasta, ale już w okresie późnego średniowiecza pojawiają się wzmianki o miejscach straceń położonych poza murami miasta. Wiązało to się z wprowadzeniem w 1532 roku przez Karola V, króla Hiszpanii i cesarza rzymskiego kodeksu karnego zwanego Constitutio Criminalis Carolina, znanego również pod skrótem „Carolina”, co skutkowało tym, że większość miast przeniosło publiczne szubienice poza obręb murów.

Szczecin w swojej historii posiadał co najmniej cztery miejsca kaźni odnotowane w przekazach źródłowych i jedno znane nam ze szkicu projektu rozbudowy fortyfikacji szwedzkich (projekt z lat 1630-1631).

Wykaz miejsc straceń

Szubienica na Rynku Siennym

Rynek Sienny był głównym placem w obrębie murów miejskich na obszarze dolnego Starego Miasta i jak wszystkie średniowieczne miasta posiadał również szubienicę usytuowaną w tradycyjnym miejscu pamiętającym jeszcze średniowieczne czasy. Pierwszą wiarygodną informację o istnieniu miejsca straceń przy ówczesnym ratuszu miejskim, podaje nam Friedeborn w swoim historycznym opisie miasta Szczecina, gdzie pod datą 3 marca 1592 roku wymienia ścięcie oskarżonej o czary żony książęcego łowczego Elisabeth von Dobbersitz i spalenie jej zwłok na ułożonym obok stosie [1] Z kolei 10 lipca 1602 roku spalono tu na stosie oskarżoną o kontakty z diabłem Trine Rungen [2]
Po przejęciu Szczecina na początku XVIII wieku przez władze pruskie, i zamienieniu miasta w silną twierdzę, powiększono również umieszczony tutaj garnizon. W celu utrzymania dyscypliny wśród żołnierzy, przy odwachu wybudowanym w północnej części rynku na miejscu średniowiecznej szubienicy w 1674 roku, ustawiono już w 1720 roku nową szubienicę, która stała tu do 1725 r. Wieszano na niej zbiegłych z armii dezerterów lub wywieszano przybite do słupa szubienicy nazwiska tych, których nie udało się schwytać. [3]

Szubieniczne Wzgórze

  • Szubienica miejska

Gdy ciało powieszonego miało wisieć dłużej, skazanych wieszano na szubienicy miejskiej usytuowanej poza obrębem murów miejskich na tzw. Wzgórzu Szubienicznym (Galgenberg), położonym w południowej części Górnego Wiku, tj. na końcu obecnej ulicy Potulickiej (Linsingenstraße). [4] Stojąca tu od czasów średniowiecznych i doskonale widoczna z głównej drogi prowadzącej od zachodu do Bramy Passawskiej, szubienica przekazywała przybywającym do miasta wyraźny komunikat, że władze miasta używają prawa z pełną świadomością karząc śmiercią za jego nieprzestrzeganie. Jej położenie w tym miejscu potwierdzają nam źródła z drugiej połowy XVI wieku. [5] W 1560 roku Rada Miejska zleciła zbudowanie na Wzgórzu Szubienicznym nowej szubienicy, ale już w 1574 roku szubienicę musiano kolejny raz odnowić. Urządzenie to składało się z trzech słupów drewnianych i łączących je belek szubienicznych, ułożonych na słupach w kształt trójkąta. Niezbędną doń drabinę, a także koło do łamania kości wraz z należącym do niego palem na zlecenie kata zamawiało miasto. [6] Kat miejski wraz ze swymi pomocnikami miał tyle pracy, że pomieszczenie w ratuszu, zwane „Finkenbauer[7], a także lochy w basztach więziennych były najczęściej puste. [8]

- Szubienica miejska na Wzgórzu Szubienicznym w latach 1630-1735 -

1630-1631
1677
1693
1735
1735

Miejska szubienica na Szubienicznym Wzgórzu pojawia się w ikonografii dość późno, dopiero na początku XVII wieku. Na odręcznym planie fortyfikacji Davida Portiusa (lata 1630-1631) zaznaczona jest w formie trzech słupów drewnianych ustawionych na wzgórzu, i opisana jako „Szubienica miejska” (Stad galgen). Dokładniej widzimy ją na akwaforcie Romein (Romeyn) de Hooghe’a „Oblężenie Szczecina” (Verovering van Stettin), z ok. 1678 roku. Jej położenie zostało też zaznaczone na planie Szczecina opracowanym przez prof. Carla Friedricha Meyera w 1882 roku na podkładzie szwedzkiego planu katastralnego okolic Szczecina z 1693 roku. [9] Na widokach Szczecina z początku XVIII wieku szubienica została przedstawiona już jako konstrukcja składająca się z dwóch części osadzonych na kamiennym fundamencie zbudowanym na planie kwadratu, o czym świadczy druga wersja panoramy Szczecina od strony wschodniej Friedricha Bernharda WerneraStettinum - Stettin” z lat 1730-1732 [10], a także widok i panorama Szczecina Matthäusa Seuttera „Stetinum celeberrima et munitissima Pomeraniæ Citerioris Metropolis ac Emporium florentissimum z ok. 1735 roku [11]. W części dolnej, czyli swojego rodzaju „studni” nakrytej platformą z desek, na której wykonywano egzekucję, stanowiącej przy tym ochronę zwłok skazańców przed złodziejami, widoczne są drzwi ułatwiające dostęp katu i jego pomocnikom do jej wnętrza. Natomiast górna część, stanowiąca przy okazji swoistą „scenę” dla widzów, składała się z trzech słupów, na których oparto belki szubieniczne.
Zgodnie z wolą króla Fryderyka Wilhelma I z 1735 roku szubienicę z Wzgórza Szubienicznego przeniesiono w latach 1736/37 na rozwidlenie dróg prowadzących do Krzekowa i Tanowa. [12]

Szubienica przy Bramie Młyńskiej

  • Szubienica miejska

Oprócz wypomnianej wyżej szubienicy miejskiej na Wzgórzu Szubienicznym, na pagórku położonym na rozwidleniu dróg prowadzących z Bramy Młyńskiej do Krzekowa i Tanowa usytuowane było kolejne miejskie miejsce kaźni, na którym podobnie jak na Szubienicznym Wzgórzu, stała również szubienica trójsłupowa, koło do łamania, a także drewniany szafot zwany „Köppengericht”, na którym wykonywano wyroki śmierci przez ścięcie mieczem. [13] Obecnie jest to działka, na której dzisiaj usytuowane są zabudowania willi przy Al. Wojska Polskiego nr 69, gdyż po wytyczeniu pod koniec XIX wieku nowego przebiegu obecnej Alei Wojska Polskiego oś ulicy w tym miejscu uległa przesunięciu. [14] Źródła wspominają o spaleniu na stosie w tym miejscu w roku 1542 siedmiu morderców podpalaczy, i wykonaniu w latach 1573-1580 pięciu wyroków śmierci przez ścięcie mieczem za cudzołóstwo, gwałt, bigamię i tym podobne. [15]

  • Szafot książęcy

Niezależnie od przyznanego miastu przywileju sądowego, na terenie tzw. jurydyki zamkowej (Schloßfreiheit) władzę sądowniczą sprawował książę. Stąd też książę Jan Fryderyk skorzystał z przysługujących mu praw i w 1574 roku ustawił własną szubienicę obok miejskiej szubienicy przed Bramą Młyńską ustawił własną szubienicę. Jej pierwszą ofiarą był czeladnik malarski, który na terenie jurydyki zamkowej popełnił kradzież. Jednak gdy książę Jan Fryderyk rozkazał w tym miejscu postawić murowany z kamienia nowy stały szafot ze schodami nazywany na terenie Niemiec „Rabenstein”, również Köpfhaus, a rzadziej Hauptstatt lub Enthauptstat [16] Rada Miejska stanowczo zaprotestowała, uzasadniając to tym, że miejsce straceń w tym miejscu od zawsze podlegało jurysdykcji miejskiej. Mimo to wolę księcia wykonano i odtąd to miejsce straceń określano mianem „Fürstliche Rabenstein” (w wolnym tłumaczeniu „Książęcy Kruczy Kamień”) [17], lub „miejscem ścięć” (Köpfstätt).

    • Ścięcie Sydonii von Borck

W dniu 19 sierpnia 1620 roku na książęcym rabensteinie przy Bramie Młyńskiej ścięto oskarżoną o czary osiemdziesięcioletnią szlachciankę Sydonię von Borck, następnie zgodnie z ówczesnym zwyczajem jej zwłoki spalono na stosie, a prochy prawdopodobnie pochowano na cmentarzu przy szpitalu kościelnym pw. św. Jerzego dla ubogich na Górnym Wiku (St. Georgs Kirchhof). [18]


  • Nowożytne miejsce straceń

Szubienica i Rabenstein przy Bramie Młyńskiej wykazywane są również po przejęciu miasta przez Szwedów w 1630 roku, co potwierdza nam wspomniany tu już odręczny plan fortyfikacji Davida Portiusa z przełomu roku 1630/1631, a także plan umocnień szwedzkich Szczecina (Befestigungsplan Stettin), wykonany w drugiej połowie XVII wieku przez sztycharza z Augsburga Gabriela Bodenahra Starszego (1664-1758).

Szubienica przy Bramie Parnickiej

W 1725 roku, na życzenie mieszczan szczecińskich szubienicę z Rynku Siennego przeniesiono na Łasztownię, gdzie w dalszym ciągu była wykorzystywana przez wojskowy wymiar sprawiedliwości w formie szubienicy kolankowej ustawionej po lewej stronie odwachu przy Bramie Parnickiej. Podobnie, jak na poprzednim miejscu wieszano na niej dezerterów, lub przybijano do słupa szubienicy nazwiska zbiegów z armii pruskiej lub ich wizerunki. [19]

Szubienica na Dolnym Wiku

Raz jeden, na zboczu wysoczyzny dominującej nad Dolnym Wikiem i drogą do zabudowań karczmy „Nobis”, wytyczoną wzdłuż doliny określanej pod koniec XVII wieku nazwą Studenckiej Doliny (Studentengrund, 1693), zaznaczono miejsce położenia stojącej tam szubienicy (Galgen). [20]


Przypisy

  1. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] Gedruckt zu Alten Stettin, 1613. Das ander Buch, s. 138; także M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911, s. 264; a także A. Haas, Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932, s. 162. W tym, że było to istniejące od średniowiecza miejsce kaźni, upewnia nas kronika miasta Magdeburg, a właściwie kronika ławnicza (Magdeburger Schöppenchronik), która pod datą 20 listopada 1411 podaje, że w Szczecinie pojawił się pewien heretyk mieniący się synem bożym, za co został spalony na stosie. Kronika nie podaje szczegółów co do miejsca, ale jest bardzo prawdopodobne, że spalono go na Rynku Siennym; zob. Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869 : Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. 1411, s. 330 i n.
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern..., op. cit. Das drite Buch, s. 3.
  3. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 80, 84.
  4. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I...., op. cit., s. 84.
  5. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  6. Tamże, s. 228.
  7. W dialekcie dolnoniemieckim, m. in w wielu miejscowościach Dolnej Saksonii tak określano więzienie dla niemoralnie prowadzących się ludzi: stąd określenie „Finkenherr”, urzędnik policyjny ścigający męty społeczne, a także „Finkengeld” oznaczające karę dla schwytanych prostytutek. Zob. Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm. 16 Bde. in 32 Teilbänden. Leipzig 1854-1961. Quellenverzeichnis Leipzig 1971, tu także wynik wyszukiwania w witrynie woerterbuchnetz.de.
  8. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  9. Stettin im Jahre 1693, nach der schwedischen Landesvermessung reducirt und mit Andeutung der späteren Anlagen versehen v. Dr C.Fr. Meyer. W: Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  10. Wykonana przez sztycharza Johanna Georga Ringlina (1691-1761), i wydana ok. 1735 roku w ramach cyklu 94 widoków miast Europy jako arkusz nr 50 przez oficynę Martina Engelbrechta (1684-1756) w Augsburgu; por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001, s. 174, tamże przyp. 60.
  11. Kompozycja, w której zestawiono widok z lotu ptaka Matthäusa Seuttera z panoramą F.B. Wernera wydana została w latach 1740-1742 przez tzw. wikariat rządowy w zbiorowym wydaniu w formie atlasu, o czym świadczy formuła przywileju zaznaczona poniżej ramki panoramy (Cum Gratia et Privil. S.R.I. Vicariatq. In partibq. Rhein. Svevioe, et Juris Franconici); por. E. Gwiazdowska, Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta..., op. cit., s. 186, tamże przyp. 97.
  12. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 82, 83. Wspomniane tu przez Fredricha, i nie wyjaśnione przez niego miano „Drabina do nieba” (Himmelsleiter) ma prawdopodobnie związek z tym, że kat wieszając skazańca dostawiał drabinę do jednej z belek szubienicy, a następnie wchodził na nią prowadząc za sobą skazanego (Himmelsleiter w języku niemieckim określa biblijną Drabinę Jakuba).
  13. Köppengericht - w wolnym tłumaczeniu miejsce wyznaczone przez sąd do ścinania głów (od koppen - ściąć komuś głowę; por. DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. Samo miejsce na którym postawiono szafot zwykle określano nazwą köpfplatz (plac na którym ścinano głowy), także köpfanger (łąka na której ścinano głowy), lub köpfgrube (piach, na który spada ścięta głowa).
  14. Na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku, w trakcie prac budowlanych na tej parceli oznaczonej do roku 1936 numerem 36 (Falkenwalderstraße Nr. 36) znaleziono dwa szkielety; zob. Die älteren Stettiner Straßennamen..., op. cit., s. 83.
  15. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  16. Rabenstein - kamienny szafot: od raben, rabe, rab = Rabe (kruk), natomiast rzeczownik Stein określa nam tu rodzaj murowanej budowli. Stąd w wolnym tłumaczeniu „Kruczy Kamień”. Żyjący w XVII wieku prawnik Jacob Döpler tak to wyjaśniał: Raben-Stein heisset der Orth deswegen, weil die Raben derer auf Räder allda gelegten, oder an Galgen gehengten Cörper zerhacken und fressen, auch sich deshalber an solchen Orthen häufig einfinden und aufhalten (powodem, iż tego rodzaju miejsce nazywano Raben-Stein było to, że na kołach egzekucyjnych siadały przeważnie kruki, które rozdziobywały i zjadały wiszące na szubienicy ciała, stąd też [te ptaki] najczęściej w tych miejscach się pojawiały i zatrzymywały); zob. Urs Herzog, Der vom Tode erlösete Mißethäter [tu: Anm. 125, Jacob Döpler: Theatrum Poenarum, suppliciorum et executionum criminalium. Oder: Schau-Platz derer Leibes- und Lebens-Straffen, welche nicht allein vor althers bey allerhand Nationen und Völckern in Gebrauch gewesen, sondern auch noch heut zu Tage in allen vier Welt-Theilen üblich sind, 2 Bde., Sonderhausen 1693/1697, s. 602]). Z kolei określenie Köpfhaus ma związek z czasownikiem köpfen (zob. przyp. 13), a drugi człon tego wyrazu oznacza budowlę (domek), w domyśle - murowaną, na której wykonywano karę. Por. D. Wojtucki, Rabenstein - honorowe miejsce straceń nowożytnego miasta (artykuł ze strony internetowej: Zabytki Jurysdykcji Karnej na Śląsku – Historia zapomnianych zabytków archeologii prawnej).
  17. M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit., s. 228.
  18. Tamże, s. 264; także W.H., Meyer, Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887, s. 216. Friedrich Thiede podaje, że na terenie cmentarza dla biednych (wówczas określanego jako St. Georgs Kirchhof), na skraju stoku Fortu Prusy znajdował się stary, do połowy zagłębiony w ziemi kamień upamiętniający miejsce pochowania prochów Sydonii v. Borck, zob. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, bearbeitet nach Urkunden und den bewährten historischen Nachrichten. Stettin 1849. s. 625). Georg Sello, niemiecki historyk i archiwista kwestionuje tę datę, ustalając na podstawie dostępnych mu źródeł, że stracenie Sydonii miało miejsce we wrześniu 1620 roku, por. Sello Georg, Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Berlin 1901, s. 808-809; tu także o szkicu położenia grobu, jaki znamy też z dyskusji na sedina.pl.
  19. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins..., op. cit., s. 84.
  20. Zob. odręczny plan fortyfikacji inżyniera szwedzkiego Davida Portiusa z przełomu 1930/1931 roku (Stettin, tu opisany jako Stattin).


Bibliografia

  • .
  • Die Chroniken der niedersächsische Städte. Magdeburg. Erster Band. Leipzig 1869. Buch III. W: Die Chroniken der deutschen Städte vom 14. Bis in’s 16. Jahrhundert. Siebenter Band. Leipzig 1869.
  • Stettin zur Schwedenzeit. Stadt, Festung und Umgebund am Ende des 17. Jahrhunderts mit besonderer Berücksichtigung der Belagerung von 1677. Mit einer Karte und zwei Plänen. Dargestellt von Dr. C. F. Meyer, Oberlehrer am Realgymnasium (Friedrich-Wilhelm-Schule). Stettin: Druck und Verlag von Ewald Gentzsohn 1886.
  • Meyer W.H., Stettin in alter und neuer Zeit. Stettin 1887.
  • Sello G., Geschichtsquellen des burg- und schlossgesessenen Geschlechts von Borcke. Berlin 1901.
  • Wehrmann M., Geschichte der Stadt Stettin. Stettin 1911.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Haas A., Ūber das Pommersche Hexenwesen im 16. Und 17. Jahrhundert. W: BSt NF Bd. XXXIV, Stettin 1932.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Gwiazdowska E., Widoki Szczecina. Źródła ikonograficzne do dziejów miasta od XVI wieku do 1945 roku. Ansichten von Stettin. Ikonographische Quellen zur Stadtgeschichte vom 16. Jahrhundert bis zum Jahr 1945. Szczecin 2001.
  • Wojtucki D., Rabenstein - honorowe miejsce straceń nowożytnego miasta. Wrocław 2011 (artykuł ze strony internetowej: http://www.zjk.centrix.pl/index.php/rabenstein-honorowe-miejsce-stracen-nowozytnego-miasta/ [dostęp 2019-09-26]
  • Herzog U., Der vom Tode erlösete Mißethäter. Universität Zürich 2018 (artykuł ze strony internetowej: https://www.ds.uzh.ch/phpfi/wiki/Standreden/index.php?n=Group.Aufsatz [dostęp 2029-09-26]

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk