Pałac (Przelewice)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 103 z dnia 17 stycznia 1966[1]
Pałac w Przelewicach
Pałac w Przelewicach
Fot. G. Solecki
Lokalizacja Przelewice

Pałac w Przelewicach (niem. Prillwitz, gmina Pyrzyce)

Historia

Przelewice 01.jpg

Już w średniowieczu istniała w Przelewicach siedziba szlachecka, należąca wówczas – podobnie jak cała wieś – do rodu von Schack. W wyniku pożaru w 1598 r. spłonął nie tylko dwór, lecz duża część wsi. Z zachowanego opisu zniszczeń wynika, że zespół dworski złożony był z budynków ryglowych, usytuowanych wokół prostokątnego dziedzińca. Były tam m. in. dwór, mieszkalny budynek bramny, dwie stodoły, dwie stajnie, obora, chlew i spichlerz zbożowy. W następnych latach spalone budynki odbudowano. W 1604 r. ukończono odbudowę budynku bramnego. W tym samym roku wspomina się istnienie ogrodów warzywnego i ziołowego.[2]

Pałac, rzut parteru

W rękach Schacków podupadający majątek pozostawał do końca XVIII wieku. W 1799 r. Otto Friedrich Ludwig von Schack, i jego siostra, Juliana Luiza, hrabina von Czettritz, sprzedali dobra przelewickie tajnemu nadradcy finansowemu, Augustowi Heinrichowi Borgstede z Berlina.[3] Odtąd zaczął się dla Przelewic okres rozkwitu. Nowy właściciel majątku – człowiek światły i starannie wykształcony, autor wydanego w 1788 r. opisu statystyczno-topograficznego Marchii Brandenburskiej, wytrawny znawca zagadnień rolnictwa i ekonomii, znalazł w Przelewicach doskonałą sposobność, aby uczynić praktyczny użytek ze zdobytej wiedzy. W swoim nowym majątku zniósł staroświecką trójpolówkę, zastępując ją odpowiednim płodozmianem, co pozwoliło wyeliminować ugorowanie i znacząco podniosło wydajność pól. W 1802 r. założył pierwszą na Pomorzu hodowlę sprowadzonych z Hiszpanii owiec-merynosów. Rozwinął hodowlę krów i produkcję mleka, dla którego przechowywania wzniósł zachowaną do dziś kamienno-ceglaną mleczarnię. W 1811 r. zniósł osobiste poddaństwo chłopów, zamieniając pańszczyznę na system pracy najemnej.[4]

Elewacja ogrodowa
Ryzalit fasady
Płaskorzeźba nad wejściem frontowym

Wysokie dochody płynące z majątku prowadzonego jak nowoczesne kapitalistyczne przedsiębiorstwo, pozwoliły na wzniesienie okazałej rezydencji i założenie rozległego parku. Niestety nie dysponujemy źródłami archiwalnymi, które mogłyby jednoznacznie określić czas powstania zachowanego do dziś pałacu oraz osobę autora projektu budowli. Nad głównym wejściem do pałacu, po bokach figuralnego reliefu umieszczono dwie tablice z napisem. Jego górny wiersz tworzą słowa „HAUS” (po lewej) „PRILLWITZ” (po prawej). Wiersz dolny przetrwał tylko na lewej tablicy – tworzy go data roczna „MDCCC” (1800). Napis w dolnym wierszu prawej tablicy uległ zniszczeniu. Na jednym ze starych zdjęć sprzed 1945 r. widoczna jest cała data „MDCCCXIV” (1814), którą też podaje monografista Przelewic, Eberhard Lebender. Jednocześnie jednak autor ten datuje budowlę na lata 1805-1806, powołując się na inne przekazy i sądząc iż płyty z napisem, różniące się nieco rozmiarami od reliefu, zostały umieszczone wtórnie. Można więc przypuszczać, że rozpoczęcie prac przy budowie pałacu przypada na ok. 1805 r., a data 1814 oznacza ich ukończenie.[5] Charakter architektury tej rezydencji, bliskiej palladiańskiemu nurtowi klasycyzmu, wskazywać może na autorstwo Karla Gottharda Langhansa (1732-1808) – architekta związanego z Wrocławiem i z Berlinem, który znał z autopsji zarówno oryginalne dzieła Andrei Palladia, jak i ich angielskie naśladownictwa. W rozwiązaniu frontowego ryzalitu przelewickiego pałacu odnaleźć można podobieństwo do projektowanych przez Langhansa, lub jego naśladowców śląskich pałaców w Samotworze, pow. wrocławski (Romberg, 1776-1781), Czerwonym Kościele, pow. legnicki (Rothkirch, 1794) i Maciejowie, pow. kluczborski (Matzdorf, ok. 1790) oraz do Teatru Zamkowego w Charlottenburgu (1787-1791) i nie istniejącej już Villi Ifflandy w Poczdamie (ok. 1800).[6]

Wnętrze hallu
Piwnice pod hallem
Łąka przed elewacją ogrodową
Pomnik ku czci założycieli ogrodu

Według E. Lebendera, autorem projektu pałacu w Przelewicach mógł być Johann Heinrich Gentz – urodzony we Wrocławiu w 1766 r., jeden z najwybitniejszych ówczesnych architektów środowiska berlińskiego. O jego autorstwie świadczyć ma znajomość, która ponoć łączyła właściciela Przelewic, A. H. Borgstede z bratem architekta, pisarzem i konserwatywnym politykiem, Friedrichem von Gentz (1764-1832), a także podobieństwo figuralnego reliefu z przedstawieniem Demeter (Cerery) znajdującego się nad wejściem do przelewickiego pałacu do jednego z przedstawień we fryzie zdobiącym fasadę Mennicy Królewskiej w Berlinie – wzniesionej w latach 1798-1800 według projektu J. H. Gentza.[7] Ta druga sugestia trudna jest do zweryfikowania ze względu na fakt iż wspomniany budynek mennicy nie istnieje od 1886 r., a fragmenty fryzu znane są jedynie z rysunku Friedricha Gilly. Można jednak przypuścić, iż projekt pałacu w Przelewicach sporządził sędziwy już K.G. Langhans dla mieszkającego, podobnie jak on, w Berlinie A. H. Borgstede. Jeśli – zgodnie z sugestią E. Lebendera – pałac przelewicki powstał w 1805 r. lub niedługo potem, jego realizacji podjąć się mógł J. H. Gentz – około czterdziestoletni wówczas architekt, pełniący funkcję starszego inspektora budowlanego dworu (Oberhofbauinspektor). Jeśli natomiast budowa pałacu przypada na 1814 r. – kierować nią musiał inny architekt, ze środowiska berlińskiego, bowiem J. H. Gentz zmarł już w 1811 r. w wieku 45 lat. Niestety, przy obecnym stanie wiedzy nie sposób zweryfikować tych przypuszczeń.

Zapewne wraz z pałacem powstał przelewicki park, założony na zlecenie A. H. von Borgstede. Jak głosił napis na zachowanym do dziś pomniku, projekt parku sporządził A. W. Hildebrand, zrealizował go ogrodnik C. T. Fűrstenau wraz z pomocnikiem C. Schraderem. Współpracowali z nimi J. F. Jentsch i C. L. Weiss. Teren parku został wówczas podzielony prostymi alejami rozchodzącymi się promieniście od okrągłego placu na osi pałacu.

W 1821 r. książę August Pruski (bratanek króla Fryderyka II) kupił Przelewice dla swojej metresy Marii Augusty Arndt (późniejszej pani von Prillwitz) oraz nieślubnych dzieci. Po objęciu majątku przez nowych właścicieli przystąpiono do prac przy pałacu. Liczył on 29 pokoi – 12 na parterze i 17 na piętrze (które jednak pozostawało nie użytkowane). Z polecenia księcia Augusta odnowiono wnętrza. Zmieniono kolorystykę holu – jak wykazały badania przeprowadzone przed ostatnią odbudową, w miejsce wcześniejszej polichromii, utrzymanej w tonacji ciepłego różu i szarej zieleni o jasnym odcieniu, wykonano nową, o charakterze iluzjonistycznym. Wprowadzono charakterystyczne podziały architektonicznych w odcieniach szarości z motywem złotego orła pruskiego w supraportach oraz żółtawoszarymi niszami i trzonami kolumn z czerwonawą marmoryzacją. Z datowanych na 1823 r. opisów, na które powołuje się Eberhard Lebender, wynika że wszystkie pomieszczenia wymalowane były w pastelowych odcieniach – zieleni, żółci, oranżu, błękitu, szarości, brązu i fioletu. Wnętrza te wyposażono w meble i inne przedmioty pochodzące z pałacu księcia oraz z pałacu Bellevue w Berlinie. Transportowano je drogą wodną do Gorzowa i stamtąd wozami do Przelewic. Gabinet księcia Augusta mieścić się miał od frontu, we wschodniej części przelewickiego pałacu. Był dostępny bezpośrednio z okrągłego hallu. Tuż obok znajdowały się znacznie mniejsze pomieszczenia urzędników królewsko-książęcego urzędu finansowego. Przy ścianie wschodniej usytuowano boczną klatkę schodową z wejściem dla służby. Również we wschodniej części pałacu, od ogrodu położone były prywatne pomieszczenia księcia i metresy – sypialnia z szafą, alkowa i łazienka. Obok, pomiędzy sypialnią a salą ogrodową urządzono salon wyposażony w sofę, stolik do herbaty, biurko, komodę i lustro. Położona na osi pałacu, reprezentacyjna sala z wyjściem na taras ogrodowy miała wyposażenie, na które składały się stół jadalny, dwa stoliki do gier, kominek i antyczne wazy na postumentach. Największa z sal pałacu, położona przy jego zachodniej ścianie, służyła jako reprezentacyjna jadalnia. Ustawiony tu był ogromny stół, przy którym mogło zasiąść wiele osób. Od strony dziedzińca do sali przylegał pokój kredensowy, w którym stały szafy z bielizną stołową, sztućcami, szkłem, lichtarzami i t.p. W piwnicy mieściła się kuchnia i mieszkania dla służby14. Okrągłe sklepione pomieszczenie pod salą kolumnową służyło jako piwnica win – do dziś przetrwały tu malowidła o motywach roślinnych. W urządzonym na nowo wnętrzu pałacu mieściły się w części wschodniej od frontu gabinet księcia Augusta, od ogrodu apartamenty państwa, a w części zachodniej – wielka sala jadalna.[8]

Ruina mauzoleum rodziny von Prillwitz
Ogród japoński

Prawdopodobnie w latach 30. XIX w. przebudowano założenie parkowe w duchu krajobrazowo-romantycznym. Zmieniono wówczas bieg alei, prowadząc je swobodnymi zakolami. W 1835 r. powstało w parku zaprojektowane przez K. F. Schinkla mauzoleum Augusty von Prillwitz i jej dzieci.

Po śmierci pierwszej pani na Przelewicach, jej dobra pozostawały w rękach księcia Augusta, a następnie – w posiadaniu rodziny von Prillwitz. W 1876 roku majątek zakupiony został przez berlińskiego przemysłowca Caspara Lachmanna. Za jego czasów nie dokonano w pałacu większych zmian. W 1922 r. dobra przelewickie przeszły na krótko pod zarząd Niemieckiego Towarzystwa Osiedleńczego. Prawdopodobnie jeszcze w tym samym, lub następnym roku wykupione zostały przez dr Conrada von Borsiga – przemysłowca z Berlina, wnuka Augusta Borsiga, który zasłynął jako „król lokomotyw”.

Pawilon, tzw. domek japoński

Po swoim dziadku Conrad odziedziczył zamiłowania botaniczne, którym mógł się teraz poświęcić przekształcając w latach 1933-1938 przelewicki park stylu naturalistycznym i nadając mu charakter arboretum. Projekt sporządził dr Kempke – dyrektor berlińskich szkółek drzew Spätha, realizację powierzono architektowi krajobrazu Heydenreichowi z Wrocławia. W wyniku szeroko zakrojonych prac odsłonięto główną oś widokową, zakładając łąkę ciągnącą się na północ od pałacu. Został on przez to bardziej niż dotychczas wyeksponowany, a zarazem optycznie powiązany z otoczeniem. W parku nasadzono ponad 500 gatunków drzew i krzewów pochodzących z różnych regionów geograficznych strefy umiarkowanej Azji, Ameryki Północnej i Europy.[9] Utworzono szereg zamkniętych wnętrz ogrodowych o różnorodnym charakterze. 13 lutego 1945 r. poniósł śmierć Conrad von Borsig, zastrzelony przez radzieckich żołnierzy swym ukochanym parku (w którym do dziś znajduje się jego mogiła).

Po wojnie majątek upaństwowiono. Pałac został przejęty przez PGR i zaadaptowany na mieszkania, świetlicę wiejską i magazyny. Park jeszcze w 1948 r. wpisany do rejestru zabytków (obecnie pod numerem 103), w latach 50. XX w. uzyskał status Ogrodu Dendrologiczno-Pomologicznego. Jednak w latach 60. i 1. połowie lat 70. XX w. włączony był w cykl produkcji gospodarstwa rolnego, a pałac wraz z całym zespołem podlegał systematycznej dewastacji i w końcu w 1971 został opuszczony. Od 1975 r., kiedy to kierownikiem arboretum został doc. dr Henryk Chylarecki z Arboretum i Zakładu Dendrologii PAN w Kórniku zaprzestano dalszej dewastacji parku i przystąpiono do jego rewaloryzacji. Również pałac, ze względu na swe wysokie walory architektoniczne (przynajmniej teoretycznie) został objęty ochroną konserwatorską i 3 grudnia 1976 r. wpisany do rejestru zabytków (obecnie również pod numerem 103). Już w 1978 r. Pracownia Projektowa PP PKZ Oddział Szczecin sporządziła inwentaryzację budowli, aby następnie przystąpić do prac projektowych. Wykonane w latach 1985-1989 prace zabezpieczające i remontowe, takie jak wymiana więźby dachowej i stropu oraz prowizoryczne pokrycie dachu papą uchroniły pałac przed kompletna ruiną, choć nie zapobiegły dalszej dewastacji wnętrza, w wyniku której zniszczeniu uległy np. elementy wystroju sali kolumnowej, takie jak ozdobna balustrada galerii. W 1994 r. pałac, wraz z całym zespołem przejęty został przez gminę w Przelewicach. W 1996 r. ogród dendrologiczny przekształcony został w samodzielny zakład budżetowy, którego dyrekcję przejęła Maria Jolanta Syczewska. W 2000 r. powołano do życia Centrum Edukacji Przyrodniczej. Dzięki funduszom Unii Europejskiej możliwa się stała dalsza rewaloryzacja parku oraz odbudowa pałacu z przeznaczeniem na siedzibę Botanicznego Centrum Badawczo-Wdrożeniowego.[10] Prace wg projektu mgr inż. arch. Iwony Trzaski z Pracowni Projektowej Konserwacji Zabytków w Szczecinie, zrealizowano w latach 2004-2006. W trakcie odbudowy odrestaurowano elewacje, zrekonstruowano płaskorzeźbę tympanonu oraz dodano lukarny w połaciach dachu. We wnętrzu jednak wymogi nowej funkcji spowodowały konieczność wprowadzenia wtórnych podziałów – w piwnicy oraz na parterze, w dawnym pokoju kredensowym i w części wschodniej pałacu (gdzie w narożniku pn.-wsch. zbudowano nową klatkę schodową). Znacznemu przekształceniu uległ też układ pomieszczeń piętra. Pośpiech wynikający z konieczności dotrzymania terminów określonych w warunkach unijnej dotacji sprawił przy tym, że nie wszystkie prace wykonano zgodnie ze sztuką konserwatorską. Zniszczono np. polichromię holu, którą potem od podstaw zrekonstruowano. Mimo tych uchybień jest rzeczą ważną, że przelewicki pałac doczekał się w ogóle odbudowy. Obecnie wraz z parkiem i budynkami folwarcznymi tworzy zespół, uważany za jedną z większych atrakcji turystycznych województwa.

„Szałas pasterski”, rekonstrukcja współczesna
Budynek gospodarczy

Usytuowanie

Zespół pałacowo-parkowy wraz z folwarkiem położony jest w centrum wsi. Pałac usytuowany na osi założenia, zwrócony jest fasadą w kierunku południowym ku wydłużonemu dziedzińcowi folwarcznemu, jednemu z trzech, przy których skupione są zabudowania gospodarcze. Dojazd do pałacu prowadzi od folwarku przez bramę i otoczony drzewami dziedziniec honorowy z okrągłym klombem. Od północy i wschodu rozciąga się park – obecny ogród dendrologiczny.

Architektura

Klasycystyczny pałac, założony został na rzucie wydłużonego prostokąta z ryzalitem na osi frontowej elewacji. Jednopiętrowy, ze sklepioną piwnicą, belle etage na parterze, niskim piętrem i obszernym poddaszem, nakryty jest dachem naczółkowym z licznymi lukarnami, dodanymi w wyniku odbudowy w latach 2004-2006. Murowany i otynkowany, jest budynkiem o kamiennych fundamentach i cokole oraz dachu krytym dachówką karpiówką. Elewacje podzielone gzymsem kordonowym, zwieńczone zostały gzymsem z kroksztynami. Jedenastoosiowa fasada z płytkim ryzalitem pośrodku poprzedzona jest schodami, ujętymi z obu stron posągami psów (zrekonstruowanymi ok. 2006 r.). Oś ryzalitu wyznacza półkoliście zamknięta wnęka z jońskimi kolumnami po bokach, dźwigającymi archiwoltę wielkiego okna nad wejściem do pałacu. Tuż nad portalem wejścia umieszczono relief ze scenę przedstawiającą boginię Demeter, oraz odzianego w skórę zwierzęcą mężczyznę z baranem u nogi. Tympanon w zwieńczeniu ryzalitu zdobią płaskorzeźbione alegoryczne postacie kobiece, ujęte w układzie antytetycznym z rogami obfitości, kwiatami i kiściami owoców.

Tylna, trzynastoosiowa elewacja pałacu poprzedzona jest dobudowanym w 1920 r. tarasem z szerokimi schodami. Środkowa partia ściany, ujęta parą pseudoryzalitów, została nieco cofnięta w stosunku do części bocznych. Trzy środkowe otwory parteru zaakcentowane są półkolistymi arkadami.

Wnętrze pałacu ma w części środkowej układ dwutraktowy, od zachodu jedno-, od wschodu trzytraktowy. Na osi frontowego traktu mieści się okrągły, dwukondygnacyjny hol, którego ściany obiega galeria z tralkową balustradą, wsparta na kolumnach o jońskich kapitelach. Pomieszczenia tylnego traktu tworzą amfiladę. Za holem na osi pałacu położony jest salon ogrodowy. Od zachodu przylega do niego poprzecznie usytuowana dawna jadalnia, obecnie sala konferencyjna. Pod holem znajduje się okrągłe pomieszczenie nakryte sklepieniem wielopolowym na gurtach. Zachowały się tu fragmenty polichromii o motywach roślinnych i figuralnych.

Zobacz też

Ogród Dendrologiczny w Przelewicach

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. H. von Schack, M. Bär, Beiträge zur Geschichte der Grafen und Herren von Schack. Die Prillwitzer Linie, Schwerin 1896, s. 150-152; M. Paszkowska, Przelewice, gm. Przelewice, woj. szczecińskie – pałac, dokumentacja historyczno-architektoniczna, PKZ O/Szczecin, 1978/1980, maszynopis w zbiorach WUOZ Szczecin, s. 7.
  3. H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern und Fűrstenthums Rűgen, II Th., Bd. III, Anklam – Berlin 1868, s. 730-732.
  4. E. Lebender E., August Heinrich von Borgstede. Ein preußischer Beamter und sein Wirken in Pommern, „Baltische Studien“, Neue Folge Bd 86, Marburg 2000, s. 97; tenże, Historia pewnej zachodniopomorskiej wsi oraz związanego z nią majątku szlacheckiego. Przelewice w powiecie pyrzyckim i ich 650-letnia historia, II wyd. II polskie, bez miejsca i daty wyd. – 2006?, s.78-102; M. Słomiński 2010, Pałac w Przelewicach – późne dzieło Carla Gottharda Langhansa, „Zachodniopomorskie Wiadomości Konserwatorskie”, R. IV (2010), s. 39; Przelewice Prillwitz…, s. 1.
  5. E. Lebender Historia.., s. 94-95; M. Słomiński, op. cit, s. 40.
  6. M. Słomiński, op. cit, s. 41.
  7. E. Lebender, Ein Dorf und Rittergut, s. 95.
  8. Ibidem, s. 108-110.
  9. C. von Borsig, Meine Parkefahrungen, „Mitteilungen der Deutschen Dendrologischen Gesellschaft”, 51(1938, II, s. 147-154.
  10. M. J. Syczewska, Botaniczne Centrum Badawczo-Wdrożeniowe – historia powstania, „Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów”, vol. 15 (2006), s. 7-14.

Bibliografia

  • „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce”, seria nowa, tom XIII, woj. zachodniopomorskie zesz. 1, pow. pyrzycki. Opracowanie autorskie D. Bartosz, M. Słomiński, Warszawa 2013, s. 140-146.
  • Lebender Eberhard, August Heinrich von Borgstede. Ein preußischer Beamter und sein Wirken in Pommern, „Baltische Studien“, Neue Folge Band 86, Marburg 2000, s. 90-99.
  • Lebender E., Ein Dorf und Rittergut in Hinterpommern. Prillwitz im Kreis Pyritz und seine 650jährige Geschichte, Wentorf 2003 (polska wersja - Historia pewnej zachodniopomorskiej wsi oraz związanego z nią majątku szlacheckiego. Przelewice w powiecie pyrzyckim i ich 650-letnia historia, II wyd., bez miejsca i daty wyd.).
  • Misiak Katarzyna, Park przypałacowy w Przelewicach – historia zmian w latach 1814-2006, „Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów”, vol. 15 (2006), s. 15-24.
  • Paszkowska Małgorzata, Przelewice, gm. Przelewice, woj. szczecińskie – pałac. Dokumentacja historyczno-architektoniczna, Szczecin 1979/1980, mps w WUOZ w Szczecinie.
  • Przelewice Prillwitz. Zamki i ogrody w woj. zachodniopomorskim, nr 5, opr. M. Słomiński, Kulice-Berlin-Szczecin 2013.
  • Rymar Edward, Prillwitzowie – potomkowie Augusta Hohenzollerna i Augusty Arendówny, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. XII (XLI), 1997, zesz. 4, s. 191-198.
  • Słomiński M., Pałac w Przelewicach – późne dzieło Carla Gottharda Langhansa, „Zachodniopomorskie Wiadomości Konserwatorskie”, R. IV (2010), s. 39-50.
  • Syczewska Maria Jolanta, Botaniczne Centrum Badawczo-Wdrożeniowe – historia powstania, „Biuletyn Ogrodów Botanicznych, Muzeów i Zbiorów”, vol. 15 (2006), s.21-32.
  • Syczewska M. J., Pałac w Przelewicach – euroregionalne centrum kulturalno-naukowe [w:] Wśród zabytków, wśród zieleni; materiały opracowane z okazji obchodów Europejskich Dni Dziedzictwa 2006 w województwie zachodniopomorskim, Szczecin 2006, s. 7-14.
  • Zadros-Kułaga Sławomira, Pałac w Przelewicach. Dekoracja malarska holu rotundowego oraz piwnicy win, „Zachodniopomorskie Wiadomości Konserwatorskie”, R. IV (2010), s. 161-170.
  • Zamki i rezydencje na Pomorzu – Schlösser und Herrenhäuser in Pommern. Szczecin 2006, Przelewice – pałac; Prillwitz – Herrenhaus, s. 88-93.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Maciej Słomiński