Ulica Panieńska

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ulica Panieńska
Śródmieście
Ulica Panieńska
Widok ulicy Panieńskiej w kierunku północnym
  Nazwa pełna Panieńska
  Inne nazwy Syreny
  Nazwa niemiecka Frauenstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 340,5
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.


Ulica Panieńska (niem. Frauenstraße), nazwa historyczna „Ulica Panieńska”. W 1945 roku otrzymała nazwę ulicy Syreny. W listopadzie 1955 roku w nawiązaniu do historii tego miejsca, przywrócono jej historyczną nazwę dawnej „ulicy kobiet” – ulicy Panieńskiej.[1] Współcześnie, po wybudowaniu rozjazdów Trasy Zamkowej, ulica kończy swój bieg na wysokości nowo odbudowanej Baszty Panieńskiej, jedynego, zachowanego tu fragmentu średniowiecznych murów miejskich. Na przełomie 1996/1997 r., od narożnika z ulicą Kuśnierską, rozpoczęto po obu stronach ulicy odkrywanie starych fundamentów piwnic, a następnie od 2001 r. zaczęto odbudowywać kamieniczki położone u podnóża wzgórza zamkowego. Do zabudowy pozostaje wschodni odcinek ulicy pomiędzy ulicą Środową a Kłodną.

Historia

Ulica Panieńska, główna ulica kwartału zwanego Chyżynem (Kessin), wywodzi swą nazwę od średniowiecznej Bramy Panieńskiej (valva dominarum, 1307, fruwendor, 1443), usytuowanej na miejscu wcześniejszej północnej bramy podgrodzia słowiańskiego. Wychodząca na dawną przystań słowiańską brama przyjęła to miano od ufundowanego pod miastem przed rokiem 1243, przez żonę Barnima I, Mariannę, klasztoru żeńskiego cysterek pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Brama Panieńska, posadowiona była w północnej części obecnej ulicy Panieńskiej, w rejonie obecnej Trasy Zamkowej, co widoczne jest na planach miasta do 1945 r., gdzie odcinek tej ulicy od ulicy Lazurowej (Junkerstraße) do skrzyżowania z nieistniejąca obecnie ulicą Wyszaka (Klosterhof) jest zdecydowanie węższy od jej pozostałej części. Wspomniana po raz pierwszy w roku 1307 brama reprezentuje typowy na Pomorzu Zachodnim rodzaj bramy szczytowej, do której w ciągu XV stulecia dobudowano szyję przerzuconą nad fosą i zakończoną zewnętrzną bramą przednią, osadzoną na wale miejskim wraz z dwoma basztami cylindrycznymi (1462). Stojąca w pobliżu baszta, tzw. Baszta Siedmiu Płaszczy jest często mylona z zewnętrznymi basztami Bramy Panieńskiej, które usytuowane były w ciągu ulicy pomiędzy nieistniejącymi obecnie budynkami Panieńska 5 i Panieńska 49.

Usytuowana na osi Stary Rynek – północne osiedla położone wzdłuż rzeki Odry, ulica Panieńska przyjęła swą nazwę od bramy miejskiej (platea dominarum, 1309, fruwenstrate, 1496, 1500, frouen strate, 1535, Frawenstraße, 1592, Fruwenstrass, 1625, Frauenstraße, 1721).

Znaczenie ulicy podkreśla jej położenie na terenie obszaru Starego Rynku, o czym szerzej będzie w rozdziale poświęconym miejscom targowym Szczecina. Jako, że była również głównym ciągiem handlowym w dolnej części miasta, jej szerokość wynosiła aż do 15-tu metrów, przy niej też usytuowane były najstarsze działki kupieckie. Również przy niej, na skraju Rynku Siennego, posadowiono po roku 1245 ratusz staromiejski, a na narożnikowej parceli Frauenstraße Nr. 32 do roku 1697 znajdowała się waga miejska, którą przeniesiono tu w 1532 r. z położonego naprzeciw Dziedzińca Miejskiego (Stadthof). Na tej samej parceli, od strony nie istniejącej obecnie ulicy Przekupniów (hakenstrate, obecnie górny odcinek ulicy Środowej, mieściła się również łaźnia miejska. O łaźni tej wspominają zapisy o treści: „na ulicy Panieńskiej naprzeciw łaźni [usytuowanej] pomiędzy [Wielkim] Dziedzińcem Miejskim a [...]” (in der frouen strate gegen dem bathstauen tuschen dem stadt haue und [...], 1535), czy „nieopodal miejsca [zwanego] ulicą przekupni przy łaźni [będącej własnością] Rady” (up der hakenstrate orde by des rades badstauen, 1532).

Dziedziniec Miejski

W bezpośredniej bliskości ratusza po zachodniej stronie ulicy Panieńskiej położony był dziedziniec miejski(stadthofe, 1496, hof 1532, stadt haue, 1535), będący zapleczem gospodarczym miasta i podzielony na dwie części obecną ulicą Kurkową. Dziedziniec Miejski, będący własnością miasta, położony był w zachodniej części Kwartału Chyżyńskiego, pomiędzy ulicą Szewską a Kuśnierską, i dzielił się na Mały (Kleine-) i Wielki Dziedziniec Miejski (Große Stadthof). Jak już wspomniałem wyżej, na pobliskiej działce w roku 1433 Hans Loitz wybudował w 2. połowie XV wieku kamienicę, znaną obecnie pod nazwą Kamienicy Loitzów (palazzo, Loitzenhaus, 1547).

W pobliżu, na nieistniejącej obecnie ulicy Szewskiej, na działce nr 18, wznosił się Dom Żeglarza (zeghlerhus, 1405), a pod nr 11 młyn kieratowy. Nie bez przyczyny rodzina Loitzów wybudowała na terenie Dziedzińca Miejskiego swoją siedzibę, a Szwedzi na jego skraju Główny Odwach (Hauptwache, 1674), przebudowany w 1738 roku. Z czasem pusty plac został zabudowany różnego rodzaju zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi. W roku 1833 roku zburzono budynki znajdujące się na parcelach 866, 867 i 868 [Heumarkt 14-16/Frauenstraße 34a/Frauenstraße 30] oraz Schuhstraße 865-864 [Schuhstraße 16-17], i na uzyskanym placu rozpoczęto budowę budynku giełdy (Börse), którą ukończono w czerwcu 1836 roku.

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru właściwej ulicy Panieńskiej należały parcele od nr 501 [905-904/(11-12/14)/9] do 521 [870/(34)/29] i od 522/669 [925-926/(36)/32] do 537 [910/(51)/47].

Nowa Brama Panieńska

Pod koniec XVIII w., w 1795 roku rozebrano ostatnie fragmenty bram średniowiecznych (noszące urzędową numerację 1. i 2.). Bramę nr 2., czyli zewnętrzną bramą przednią, wraz z dwoma basztami kupił mistrz piekarski, niejaki Johann Friedrich Schumacher i po rozebraniu wybudował obok budynek mieszkalny. Część bramy odprzedał w roku 1799 asesorowi sądu kolonii francuskiej, Theophilowi Roussel. W XVIII wieku, po zakończeniu prac przy rozbudowie Szańca Północnego i wybudowaniu Nowej Bramy Panieńskiej, ulicę przedłużono w kierunku północnym na odcinku od zabudowań byłego klasztoru do wałów fortyfikacji, początkowo nadając jej odpowiednie nazwy, tu, cyt.: „Przy Arsenale” (Am Zeughause, 1762) i „Na Tyłach Arsenału” (Hinterm Zeug – hofe, 1762). Przedłużenie to, biegnąc dalej wzdłuż głównego wału umocnień Fortu Leopolda, stanowiło obejście tzw. Dziedzińca Arsenału (Zeuggarten, 1709, Zeughof, 1762), od strony zachodniej i północnej.
Nowa Brama Panieńska to ciąg bram miejskich, składający się z pięciu bram, w skład których wchodziły początkowo stare bramy średniowiecznej Bramy Panieńskiej, i kolejne bramy tzw. Nowej Bramy Panieńskiej, przez które wychodziło się z miasta na teren fortyfikacji oraz koszar Bramy Panieńskiej (Frauen Thor Kaserne), i dalej na teren Dolnego Wiku. Do budowy tych bram przystąpiono najprawdopodobniej po 1735 roku, gdyż rozbudowę fortyfikacji w tym miejscu rozpoczęto w 1735 r. od wytyczania narysu Fortu Leopolda. Nową Bramę Panieńską nr 1 wytyczono w wale głównym twierdzy, niestety nie mamy źródeł co do 2 i 3 Bramy Panieńskiej, z których prawdopodobnie nr 2 umieszczona została w Rawelinie 1-2 a nr 3 w Słoniczole 1-2. W latach 1737-1738 powstały Bramy Panieńskie nr 4 i nr. 5. [2] Poprowadzono je w formie tuneli pod wałami Fortu Leopolda, z których wylot ostatniej bramy znajdował się przy Dolnym Wiku. Każda z nich posiadała wewnętrzny i zewnętrzny portal pozbawiony elementów rzeźbiarskich. Bramy, występujące pod nazwą Nowej Bramy Panieńskiej, zostały zlikwidowane w 1880 roku, a ich wygląd został utrwalony w 1876 r. przez szczecińskiego rysownika Feliksa Tredera.

Po ostatecznym zburzeniu średniowiecznej Bramy Panieńskiej, odcinek obejścia Dziedzińca Arsenału położony w rejonie 3. Bramy Nowej Bramy Panieńskiej, na początku XIX w. określony został nazwą „Przy Bramie Panieńskiej” (Am Frauen Thor, 1817). Po wyrażeniu zgody przez władze wojskowe na poprowadzenie drogi publicznej na terenie fortyfikacji, w drugiej połowie XIX wieku pojawiła się dla wewnętrznej drogi fortecznej nazwa „ulicy Bramy Panieńskiej (Frauenthorstraße, 1876), która przechodząc tunelami przez kolejne bramy, wiodła obok tzw. Placu do suszenia bielizny (Wäschetrockungsplatz, 1872), następnie przebiegała obok budynku „Koszar Bramy Panieńskiej”, i poprzez ostatnią bramę Nowej Bramy Panieńskiej (nr. 5) prowadziła w kierunku Dolnego Wiku. Budowę budynku koszar (Frauentorkaserne, 1820), usytuowanych „pomiędzy bramami Panieńskimi” (zwischen den Frauenthoren), rozpoczęto 18 maja 1820 roku. Ziemię z wykopu pod jej fundamenty i niwelacji wnętrza fortu Leopolda wykorzystano do budowy przyczółka mostu Parnickiego.

Ulica po likwidacji fortyfikacji

Przejęcie w 1880 roku terenów wojskowych po wyburzeniu fortyfikacji i usunięciu systemu bram Nowej Bramy Panieńskiej, umożliwiło dostęp do nowo budowanego ciągu nabrzeży, Nabrzeży Parowców (Dampfschiffbollwerk), co w dalszej kolejności skutkowało zlikwidowaniem ulicy Bramy Panieńskiej (Frauenthorstraße), biegnącej przez teren fortyfikacji. Po ostatecznym zatwierdzeniu planu zagospodarowania terenów dawnego Fortu Leopolda, w roku 1901 wytyczono obecny przebieg ulicy w kierunku nabrzeża Odry, nadając jej na całej długości nazwę ulicy Panieńskiej.

Galeria

Bibliografia



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk


  1. Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 27, tamże s. 28, przyp. 49.
  2. por. I. Kozłowska, Szczecińskie fortyfikacje nowożytne, rola fortyfikacji nowożytnych w kształtowaniu układu przestrzennego miasta Szczecina oraz wpływ analizy historycznej na współczesne działania projektowe i zakres ochrony konserwatorskiej. Rozprawa doktorska, mps. Szczecin 2007, s. 44, także przyp. 130.