Tekst źródłowy strony Forma do opłatków z Białogardu

__NOTOC__

{{Pomnik infobox
 |pomnik_nazwa         = Forma do opłatków z Białogardu
 |pomnik_grafika       = Słowiński Sławomir oprac forma do opłatków fot1.jpg
 |grafika_opis         = Forma do opłatków, awers (źródło: M. Słomiński 1998). Fot. G. Solecki.
 |autor                =
 |lokalizacja          = [[Muzeum w Koszalinie]]
 |data_powstania       = pierwsza poł. [[XVI wiek]]u
 |materiał             = stop miedzi<br />
185×115×8 mm
}}

'''Renesansowa forma do opłatków z Białogardu''' – zabytek archeologiczny z badań Pracowni Archeologiczno-Konserwatorskiej Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków, zdeponowany w zbiorach [[Muzeum (Koszalin)|Muzeum]] w Koszalinie.

=Historia zabytku=

Zabytek odkryto podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie Starego Miasta w [[Białogard]]zie, przy ul. Rycerskiej 14 (stan. 82). Usytuowany tutaj budynek został rozebrany w latach pięćdziesiątych [[XX wiek]]u i wówczas forma dostała się do warstwy gruzowej. Podczas badań archeologicznych prowadzonych w [[1993]] roku pod kierunkiem Sławomira Słowińskiego, forma została wydobyta i zabezpieczona wraz z innymi materiałami zabytkowymi, po czym poddano ją niezbędnej konserwacji. Obecnie znajduje się w [[Muzeum w Koszalinie]] (nr inw. MK/A/3108/10/14673).

=Opis=

Zachowana część formy, tzw. szczypiec do wypieku opłatków (''ferramenta oblatoria''), składa się z dwóch rytowanych płytek prostokątnych, o wymiary 185×115×8 mm, wykonanych ze stopu miedzi. Płytki były pierwotnie połączone szczypcami, zapewne wykonanymi z żelaza, po których zachowały się uchwyty umieszczone na stronach zewnętrznych. Strony wewnętrzne mają obramowania zawierające napisy majuskułą w języku niemieckim, natomiast pola środkowe zajmują po dwa koliste medaliony utworzone z otoków wypełnionych kropkami, w których są wyobrażenia heraldyczne i figuralne. Wszystko w odbiciu lustrzanym. Płytki zostały wykonane techniką na wosk tracony, cyzelowana oraz rytowana. 
[[Plik:Słowiński Sławomir oprac forma do opłatków fot2.jpg|right|thumb|300px|Forma do opłatków, rewers (źródło: M. Słomiński 1998). Fot. G. Solecki.]]
Medaliony prawdopodobnie zrobiono oddzielnie, a następnie gotowe już wmontowano w formę do odlewu. Na jednej płytce w obramowaniu umieszczono napis: DVE NICHTS AN RAT SO GERVET DICHS NIT NACH DER DAT 1542. W jednym medalionie umieszczono wyobrażenie pelikana karmiącego swą krwią pisklę, a w drugim orła brandenburskiego. Pole pomiędzy medalionami wypełniono stylizowaną wicią roślinną a narożniki motywem trójliścia. Druga płytka zaopatrzona jest w napis: WER GOT DANCKET DAS IST DAS RECHT SEMEL OPFER IESUS SIRA. W jednym medalionie znajduje się tarcza z gmerkiem nawiązującym do odwróconej cyfry 4, a nad nią inicjały PH, a w drugim lew zwrócony w lewo, prawdopodobnie godło księstwa brunszwickiego. Pole pomiędzy wyobrażeniami wypełniono motywami rozet, a w narożnikach trójliściem.
Napisy i wizerunki umieszczone na płytkach zawierają motywy zarówno religijne jak i świeckie. Do religijnych należy przedstawienie pelikana karmiącego pisklę, będące symbolem Chrystusa i Eucharystii oraz napis zaczynający się od słów: Wer Got Dancket... (''Jeśli kto Bogu dziękuje, to jest rzeczą prawą ofiarować biały chleb. Jezus syn Syracha''), który jest parafrazą pouczenia z Księgi Syracha Starego Testamentu. 
Motywy świeckie, o charakterze heraldycznym, zdecydowanie przeważają. Składają się na nie: orzeł brandenburski w jednym i lew brunszwicki w drugim medalionie, poświadczające związki zabytku z terenem Nowej Marchii. Gmerek w postaci odwróconej czwórki oraz monogram PH prawdopodobnie są elementami herbu mieszczańskiego, a drugi napis Dve nichts an Rat... (''Nie czyń niczego bez zasięgnięcia rady, to nie będziesz żałować swoich postępków'') jest sentencją, również o wyraźne świeckim charakterze.

Zabytek z Białogardu jest unikatowym znaleziskiem. Poza nią, znana jest jedna forma pochodzenia polskiego o podobnym datowaniu – z wybitą datą [[1540]] rok, która znajduje się w zbiorach Rákóczi Múzeum w Sárospataku na Węgrzech. Są to szczypce zakończone kolistymi płytkami z wizerunkiem orła dwugłowego i parą ludzi odzianych w stroje renesansowe. Widoczny na płytce napis można przetłumaczyć jako: ''Obyście zdrowie w opłatku jedli''. Inne znane formy do opłatków są młodsze o niemalże 200 lat i również mają kształt różny od egzemplarza białogardzkiego. Znalezisko to potwierdza, że tradycje katolickie przeżywały po oficjalnym wprowadzeniu reformacji w Księstwie Pomorskim, które nastąpiło w [[1534]] roku na [[Sejm w Trzebiatowie|sejmie Trzebiatowskim]], a w Nowej Marchii w [[1538]] roku.

==Bibliografia==

* Trojan Marian, Renesansowa forma do wypiekania opłatków, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty” 1973, 27/4, s. 239.
* Słomiński Maciej, Renesansowa forma do wypieku opłatków odnaleziona w 1993 roku w Białogardzie – próba interpretacji, W: red. M. Dworaczyk, P. Krajewski, E. Wilgocki, Acta Archaeologica Pomoranica, t. 1, XII Sesja Pomorzoznawcza, Szczecin, 23–24 października 1997 roku. Materiały, Szczecin 1998, s. 339–344.
* Borkowski Maciej, Forma do wypieku opłatków, W: red. M. Majewski, Ludwisarstwo stargardzkie i pomorskie XIV–XVII wieku. W 350. rocznicę odlania ostatniego dzwonu w Stargardzie. Katalog wystawy, Stargard 2003, pozycja nr 6, s. 60–61.

{{AutorP|[[User: Sławomir Słowiński|Sławomir Słowiński]]}}
{{RedaktorP|[[User:Sylwia Wesołowska|Sylwia Wesołowska]]}}


[[Kategoria:Zbiory muzealne]]
[[Kategoria:Zabytki archeologiczne]]
[[Kategoria:Koszalin]]
[[Kategoria:Białogard]]
[[Kategoria:Pomeranica zredagowane 2016]]