Gorzelnia (Rzędziny)

Gorzelnia
Elewacja północna. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1988. Oprac. A. Trojanowska.
Lokalizacja	Rzędziny, działka nr 80/3
Data budowy	II poł. XIX w. - pocz. XX w.
[ Zobacz Gorzelnia na mapie.]

Gorzelnia – nieistniejący obecnie budynek w Rzędzinach (gmina Dobra, powiat policki).

Położenie i zarys historii budynku

Mapa Rzędzin z zaznaczonym budynkiem gorzelni. W: Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków. Oprac. M. W. Witek, 2019.

Plan sytuacyjny dawnego folwarku za cza-sów PGR. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok na elewację południową gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok na elewację zachodnią gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Wnętrze. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Plan sytuacyjny, 2019. Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków. Oprac. M. W. Witek, 2019.

Widok na elewację północną, 2017 r. Fot. Monika Kołacz.

Wykonanie prac rozbiórkowych budynku po dawnej gorzelni w miejscowości Rzędziny.

Wykonanie prac rozbiórkowych budynku po dawnej gorzelni w miejscowości Rzędziny.

Około połowy XIX wieku na zachód od Szczecina istniał rozległy majątek liczący 13000 mórg ziemi, w tym 2145 mórg pól, 1722 – łąk, 6256 – lasów i 1480 – wód (łącznie z jeziorem Świdwie). W jego skład wchodziły Rzędziny (dawn. Nassenheide) z folwarkiem w Bolkowie, dwa folwarki w Łęgach, Węgorniku i Zalesiu, wieś Buk (dawn. Böck) z folwarkiem w Neuhof i majątek Blankensee. Do dnia dzisiejszego w Rzędzinach, z istniejących dawniej zabudowań gospodarczych, zachowało się jedynie kilka budynków. W niedużym oddaleniu od stajni i oficyny dworskiej, usytuowana elewacją wschodnią w kierunku drogi wewnętrznej przecinającej założenie folwarku na linii północ–południe, znajdowała się gorzelnia. Autor realizacji nie jest znany.

Na początku XX wieku majątek rozparcelowano, a pałac właścicieli został zbombardowany w 1944 r.

Po 1945 r. budynek gorzelni uległ znacznym przekształceniom. Zapewne bezpośrednio po wojnie wyburzono przybudówki południowe i zachodnie – niewykluczone, że zrobiono to w celu ułatwienia dostępu do wnętrza, kiedy obiekt ogołacano ze wszelkich urządzeń.

W okresie PRL opustoszały obiekt służył jako magazyn do przechowywania pestycydów. Nigdy nie przeprowadzono kompleksowego remontu, zlikwidowano jedynie sklepienia pierwszej kondygnacji, wprowadzając podział na dwa piętra i drewniane stropy. Sprzedany po 1992 r. prywatnym właścicielom, ulegał stopniowej ruinie. W drugiej połowie 2022 r. wyburzony, a działkę przeznaczono pod inwestycję. 20 czerwca 2023 r. gorzelnia w Rzędzinach została wykreślona z Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków.

Opis (według stanu z 1988 r.)

Budynek wykonany z cegły, w wątku blokowym, na podmurówce ceglanej, tynkowany, o urozmaiconej, wielopoziomowej bryle. Założony na planie dwóch prostokątów zestawionych ze sobą: wschodni – wydłużony na osi północ–południe, zachodni prostopadły, podzielony na dwie części. Część wschodnia, pierwotnie dwukondygnacyjna z bardzo wysokim parterem, w wyniku przekształceń trójkondygnacyjna, częściowo podpiwniczona, przekryta dachem dwuspadowym o nieznacznie wysuniętych przed lico murów okapach, przedłużonym w kierunku zachodnim ponad niedużym, wystającym pomieszczeniem. Część zachodnia dwukondygnacyjna, podpiwniczona, przekryta dachem dwuspadowym, o kalenicy prostopadłej do dachu głównego.

Elewacje

• Elewacja frontowa (północna), podzielona 6 płaskimi lizenami, kondygnacje podkreślone przy pomocy gzymsu z ukośnie wmurowanych cegieł. Część wschodnia trzyczęściowa, z wysokim, półkoliście zamkniętym oknem o uskokowym profilu (część otworów zamurowana), a ponad nimi – układ podwójnych okien prostokątnych. W zwieńczeniu trójkątny szczyt z lizenami oprofilowanymi podwieszonymi, kwadratowymi służkami, z dwoma rzędami fryzów (schodkowym i arkadkowym) oraz oculusem w środkowej części. Część zachodnia ze zdwojonymi, półkoliście zamkniętymi oknami w każdym przęśle, na obu kondygnacjach.
• Elewacja południowa prawie pozbawiona otworów, jedynie w górnej partii przepruta małymi okienkami, ze śladami przylegającej oryginalnie od strony zachodniej przybudówki.
• Elewacja zachodnia gładka, bez otworów. Widoczny ślad po istniejącej wcześniej dużej przybudówce.
• Elewacja wschodnia podzielona lizenami na 3 części – w każdej zdwojone otwory okienne, zamknięte półkoliście (zamurowane).

Wnętrza
Niskie, jednoprzestrzenne, podzielone drewnianymi słupami. Jedynie w części od strony południowo-wschodniej zachowało się dawne sklepienie odcinkowe.

Datowanie i styl
Na datowanie wskazywały szczegóły architektoniczne i konstrukcyjne: podziały pilastrami i gzymsami z ukośnie profilowanych cegieł, półkoliście zamknięte otwory okienne, sklepienia odcinkowe wsparte na podciągach stalowych.

Elewacje miały charakter historyzujący, o formach neoromańskich (półkoliste, profilowane obramienia okienne) i neogotyckich (fryzy schodkowe i arkadkowe w górnej partii elewacji, ujęcie narożników w podwieszone służki).

W kartach ewidencyjnych podkreślano szczególną staranność wykończenia oraz dbałość o estetykę kompozycji.

Stan zachowania według archiwalnych dokumentów oraz postulaty konserwatorskie

• 1988 r. – mury zewnętrzne zdrowe, tynki w znacznej mierze zniszczone, odpadające. Sklepienia pierwszej kondygnacji w części wschodniej zniszczone i wprowadzony wtórnie podział trójkondygnacyjny, przy użyciu stropów drewnianych. W związku z tym zamurowano częściowo okna północne oraz wiele dawnych otworów. Konstrukcja drewniana stropów i więźby dachowej w stanie dobrym. Pokrycie dachu szczelne. Wyposażenie nie zachowane. Budynek znacznie przekształcony we wnętrzu, ale o czytelnym układzie pierwotnym. Zburzone przybudówki od strony południowej i wschodniej. Ze względu na dość nietypową oprawę architektoniczną obiekt zasługuje na opiekę. Wyróżnia się starannością wykonania i bogatym wykończeniem. Należy dokonać remontu, napraw tynku, elewacjom przywrócić pierwotne formy. Obiekt nadaje się do wykorzystania na cele turystyczne.
• 2016 r. – budynek w ruinie, część rozebrana, w zachowanej partii dach zawalony. Duże ubytki w murach obwodowych, wnętrze zagruzowane. Grozi zawaleniem. Wskazane wykonanie dokumentacji konserwatorskiej, ogrodzenie terenu wokół.
• 2019 r. – obiekt nieużytkowany, częściowo zrujnowany, z wyburzonymi przybudówkami.

Bibliografia

• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Stolec, Rzędziny, Łęgi. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość [2005].
• Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków. Oprac. M. W. Witek, 2019.
• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków. Gorzelnia. Oprac. Kazimiera Kalita-Skwirzyńska, 2016. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Gorzelnia. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• O tym miejscu pisano w książkach! Kiedyś była tu gorzelnia, teraz hula wiatr. Niesamowite ruiny pod Szczecinem. Szczecin.se.pl [online]. [Przeglądany 22 listopada 2023].
• Rozmowy przeprowadzone przez Monikę Kołacz z regionalistą z Rzędzin, Cezarym Cimoszko w dniach 17 listopada 2022 r. oraz 28 kwietnia 2023 r.
• Sprawozdanie z wykonania badań wstępnych zanieczyszczenia gleby i ziemi z dnia 28.09.2022 r., zamawiający – Powiat Policki, wykonawca – Petrogeo Przedsiębiorstwo Usług Laboratoryjnych i Geologicznych sp. z o.o. ul. Przemysłowa 11, 38-200 Jasło, nr opracowania LJ/OŚ/00/22, s. 2. Dokument Starostwa Powiatowego w Policach.
• Zawiadomienie ZWUOZ w Szczecinie o wyłączeniu karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków sporządzonej dla budynku gorzelni z dawnego zespołu folwarcznego położonego na działce nr 80/3 w m. Rzędziny gm. Dobra powiat Police, z dnia 20.6.2023 r.; DZ.E.5140.50.5.2023.AR.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka