Zespół folwarczny (Bezrzecze)

Plan sytuacyjny folwarku.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Elewacja południowa dawnej stajni.
Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa.
Oprac. Alicja Trojanowska, 1988.

Widok na elewację południową dawnej stajni.
Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa.
Oprac. Alicja Trojanowska, 1988.

Widok na elewację południową dawnej stajni.
Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa.
Oprac. Alicja Trojanowska, 1988.

Fragment elewacji wschodniej z tablicą poświęconą fundatorowi.
Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa.
Oprac. Alicja Trojanowska, 1988.

Przejazd bramny do dawnej stajni.
Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa.
Oprac. Alicja Trojanowska, 1988.

Teren po dawnym folwarku.
Fot. Monika Kołacz

Zespół folwarczny w Bezrzeczu Brunn (k. XIX w. - pocz. XX w.). Zabudowania nie istnieją.

Rys historyczny wsi

Bezrzecze (niem. Brunn) – wieś założona w XIII w. w wyniku kolonizacji niemieckiej. Od XVI w. znajdowała się w rękach rodu von Ramin. W XVII w., podobnie jak inne miejscowości w okolicach Szczecina, została zniszczona wskutek działań wojny trzydziestoletniej i przejściowo należała do innych rodzin. Na początku XVIII w. Jürgen Berndt von Ramin ze Stolca odzyskał prawa do Brunn. Po jego śmierci (1775 r.) wieś przeszła w posiadanie dalszych krewnych. Od 1828 r., decyzją króla Fryderyka Wilhelma II, ziemie mogły dziedziczyć również kobiety z rodu von Ramin.

Bezrzecze, tuż po połowie XIX w. składało się z majątku ziemskiego i wsi chłopskiej. Do majątku należały 4592 morgi gruntów, w tym lasy posadzone sto lat wcześniej. Na terenie majątku znajdowała się leśniczówka, funkcjonowała też cegielnia (w pobliżu Jeziora Głębokie). Wydobywano zasoby torfu i margla – na sprzedaż oraz na potrzeby własne. We wsi mieszkało 260 mieszkańców, na 42 działkach stało 20 domów, 42 stajnie i stodoły. W centrum Brunn stał kamienny kościół o średniowiecznym rodowodzie, wokół niego był cmentarz, a cały teren otaczał kamienny mur.

Zabudowania folwarku

Nie mamy informacji na temat najwcześniejszych zabudowań majątku Brunn. Brak jest badań na ten temat. Biorąc pod uwagę burzliwą historię Bezrzecza, przemarsze wojsk carskich, szwedzkich, polskich i zniszczenia, jakie ze sobą niosły, należy przypuszczać, że co najmniej kilkukrotnie istniała potrzeba stawiania dworu oraz części gospodarczej od nowa.

W latach 1875-1880 Otto Friedrich Gebhard von Ramin na północno-wschodnim skraju wsi wzniósł okazały, neogotycki pałac (niezachowany). Ogrodzona murem rezydencja wraz z założeniem parkowym przechodzącym w lasy, które ciągnęły się aż do jeziora Głębokiego, była główną dominantą włości. W ich skład wchodził również, stojący po tej samej stronie drogi, dom zarządcy oraz, znajdujący się naprzeciwko i przesłonięty przed oczami właścicieli rozrastającymi się krzewami – prawdopodobnie bzów – zespół zabudowań folwarcznych. Kompleks powstał w tym samym czasie co siedziba Raminów.

Budynki gospodarcze usytuowano prostopadle w stosunku do drogi prowadzącej w kierunku Wołczkowa, na płaskim, pozbawionym drzew terenie. Dookoła rozciągały się pola. Kompozycja założenia była symetryczna, co podkreślały brukowane drogi wewnętrzne, umożliwiające dojazd do obiektów znajdujących się po obu stronach osi.

W 1937 r. kolejny z przedstawicieli rodu, Barnim von Ramin, sprzedał majątek w Brunn skoligaconej z Raminami rodzinie Schöning, a sam wraz z najbliższymi przeniósł się do Berlina. W pałacu zamieszkał Kurt z żoną i czwórką potomków. W czasie II wojny światowej do gospodarstwa przywieziono polskich pracowników przymusowych.

Z dziewiętnastowiecznego kompleksu gospodarczego do lat 80. XX w. przetrwał budynek dawnej stajni – stosunkowo dobrze zachowany oraz obora.

Autor realizacji nie jest znany.

Dawna stajnia

Stajnię, wzniesioną na planie prostokąta, silnie wydłużonego na osi wschód–zachód, usytuowaną na skraju północnej części podwórza skierowano elewacją południową w stronę sąsiedniej chlewni. Jej bok wschodni wychodził w kierunku drogi, zaś zachodni – w kierunku pól. Budynek był jednokondygnacyjny – z wysokim poddaszem, murowany, na podmurówce, niepodpiwniczony, nietynkowany, pośrodku jego długości znajdował się przejazd bramny, zaznaczony płaskim ryzalitem i zwieńczony trójkątnym szczytem. Całość przekrywał dwuspadowy dach, o okapach wysuniętych przed lico muru. Otwory okienne i drzwiowe były zamknięte od góry łukami odcinkowymi. Sklepienia zostały wykonane odcinkowo, na podciągach stalowych oraz częściowo z drewnianych belek. Posadzki wyłożono z cegieł oraz desek.

Nie znamy pierwotnego podziału wnętrza budynku, ale należy przypuszczać, że był dostosowany do rozmieszczenia słupów konstrukcyjnych. Na górę – gdzie mogły znajdować się pomieszczenia dla stajennych, prowadziły jednobiegowe, drewniane schody.

Mimo prostej architektury i stricte użytkowego przeznaczenia budowniczowie wykazali dbałość o szczegóły wykończenia: przez długość wszystkich elewacji, nad oknami i pod okapem przebiegał gzyms kostkowy. Szczyt przejazdu dekorowały trzy sterczyny w kształcie waz na postumentach, pośrodku znajdował się medalion z płaskorzeźbioną dekoracją, prawdopodobnie wyobrażającą końską głowę.

Krótsze elewacje, które posiadały okna tylko w górnej części, zostały podzielone w pionie pięcioma płaskimi lizenami o równej szerokości. Na jednej z lizen górnej partii elewacji wschodniej (od ulicy) znajdowała się wmurowana tablica z wyrytym nazwiskiem fundatora folwarku: „Otto Friedrich Gebhard von Ramin”.

Obora

Obok stajni, bliżej środka założenia, znajdowała się obora. Budynek również był oparty na planie wydłużonego prostokąta, jednokondygnacyjny, z wysokim poddaszem. Murowany, przekryty dwuspadowym dachem, który opierał się na drewnianej więźbie. Z uwagi na powojenne przebudowy, trudno jest określić więcej szczegółów.

W latach 60 i 70 XX w. na podwórzu dostawiono trzy nowe chlewnie i jest całkiem prawdopodobne, że przynajmniej niektóre z nich powstały na zrębie starszych obiektów. Nie mamy informacji czy całość założenia była ogrodzona, chociaż biorąc pod uwagę rozwiązania architektoniczne innych folwarków z tego czasu, można założyć, że tak. Prawdopodobnie na styku drogi wewnętrznej i głównej istniała brama, o czym mogły świadczyć dwie stare lipy rosnące po obu stronach wjazdu jeszcze na pewno w 1988 r.

Cechy stylowe

Elementy zastosowane w architekturze folwarku należały do repertuaru form typowych dla budownictwa gospodarczego na Pomorzu przełomu XIX i XX wieku. W budynkach w Bezrzeczu (zwłaszcza w stajni) mieliśmy do czynienia z wyraźnym dążeniem do reprezentacyjności. Przeważał historyzujący styl dekoracji.

Czas powstania obiektów niewątpliwie należy datować na okres władania majątkiem przez Otto Friedricha Gebharda von Ramin – o czym zaświadczała wmurowana tablica.

Okres PRL

Pałac oraz pozostałe zabudowania folwarku Brunn przetrwały wojnę nienaruszone. Krótko po zakończeniu działań rezydencja uległa spaleniu, natomiast dom zarządcy i obiekty gospodarcze zostały upaństwowione i przejęte przez Państwowe Gospodarstwa Rolne. Dawną stajnię i oborę przystosowano do pełnienia funkcji chlewni (w stajni była warchlakarnia), w przejeździe ustawiono tzw. ganki gnojowe i paszowe, a wzdłuż niego rozmieszczono koryta i rzędy boksów dla świń. Wymurowano również nowe, tynkowane budynki dla zwierząt, zbliżone kształtem i wielkością do już istniejących. Ze względu na intensyfikację produkcji, wprowadzono zmiany w układzie całego założenia dawnego folwarku, poprzez rozwinięcie układu dróg wewnętrznych, które umożliwiały dostęp do nowych chlewni. W latach 80. teren należący do PGR był ogrodzony metalową siatką. Biura mieściły się po przeciwnej stronie drogi prowadzącej do Wołczkowa, w lewej połowie przedwojennego domu zarządcy, a na tyłach budynku znajdowało się mieszkanie dyrektora przedsiębiorstwa.

Stan zachowania budynków w latach 80. XX w.

W dziewiętnastowiecznych zabudowaniach poza wyznaczeniem stanowisk dla trzody chlewnej, ustawieniem koryt i odpływów gnoju, po 1945 r. nie przeprowadzono poważniejszych prac remontowych. Dokument sporządzony na zlecenie WKZ w 1988 r. stwierdza: „zawilgocenie murów zewnętrznych z nielicznymi ubytkami cegieł w dolnej partii. Sklepienia w stanie dobrym. Drewniana konstrukcja więźby dachowej ze śladami działania drewnojadów. Poszycie dachu szczelne. Okna i drzwi w stanie dobrym. Teren wokół budynków bardzo zaniedbany – od strony północnej zarośnięty i niedostępny, od południowej niedrożne odpływy gnojówki powodują zawilgocenie terenu.” Postulowano pilne osuszenie murów.

Po 1992 r.

Kiedy PGR-y zostały zlikwidowane, ich majątek przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa. Teren po dawnym folwarku sprzedano, a w latach 2006–2008 firma Best Deweloper wybudowała na jego miejscu osiedle mieszkaniowe. Obecnie nie ma śladu po przedwojennych zabudowaniach.

Bibliografia

• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Mirosław Opęchowski. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Karta założenia folwarcznego, Bezrzecze. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Dawna stajnia, obecnie chlewnia. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Dawny dom rządcy lub budynek dla służby pałacowej, Bezrzecze. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988 r. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Adresowa Gminnej Ewidencji Zabytków. Dom rządcy, ob. dom mieszkalny nr 14. Oprac. M. W. Witek, 2019.
• Kołacz Monika. Dawny folwark von Raminów w Brunn, cz. 1 Zabudowania gospodarcze.
• Kołacz Monika. Dawny folwark von Raminów w Brunn, cz. 2 Dom zarządcy.
• Łuczak Marek. Szczecin Krzekowo, Bezrzecze. Szczecin: Pomorskie Towarzystwo Historyczne, 2010.
• Podróż sentymentalna do Brunn, Katarzyna Ciurzyńska. MojeBezrzecze.pl [online]. [Przeglądany 27 grudnia 2023].
• Wehikuł czasu – dziewczynka, która umiała się bić, wspomnienia Heliodory Słówko. MojeBezrzecze.pl [online. [Przeglądany 27 grudnia 2023].

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka