Park dworski (Bezrzecze)

Park w Bezrzeczu
Fot. M. Kołacz
Lokalizacja	Bezrzecze, ul. Parkowa, nr dz. 66/7 i 66/17
Data budowy	II poł. XVIII w.
[ Zobacz Park w Bezrzeczu na mapie.]

Dawny park dworski w Bezrzeczu (niem. Brunn) w gminie Dobra, w powiecie polickim.

Widok z tarasu pałacu na oś widokową parku. Fot. G. Solecki, 1975

Robinia akacjowa. Fot. G. Solecki, 1975

Sosna wejmutka. Fot. G. Solecki, 1975

Fot. M. Kołacz, styczeń 2025

Rys historyczny

Bezrzecze – wieś założona w XIII w. w wyniku kolonizacji. W 1266 r. książę Barnim I podarował ją Kolegiacie Mariackiej w Szczecinie, a darowiznę z czynszem z 53 włók ziemi zatwierdził rok później biskup kamieński, Hermann von Gleichen. W 1269 r. nadania ze wsi otrzymali bracia Godekin i Heinemann von Salzwedel, a rok później Dietrich von Salzwedel przyjął w lenno dalsze 10 włók. W 1285 r. wójt kolonii niemieckiej w Szczecinie, Heinrich Barvot, ofiarował 5 włók ziemi i 12 kur z Brunn na utrzymanie wikariatu w Kościele Mariackim, a rok później biskup Hermann zatwierdził kolegiacie uprawnienia sądowe dotyczące kościoła w Bezrzeczu. W 1317 r. książę Otto I zatwierdził wszystkie wcześniejsze nadania. W 1480 r. decyzją księcia Bogusława X Bezrzecze oddano w lenno Henningowi Lindstedt z Hagen.

Od XVI w. wieś znajdowała się w rękach rodu von Ramin. W XVII w., podobnie jak inne miejscowości w okolicach Szczecina, została zniszczona wskutek działań wojny trzydziestoletniej i przejściowo należała do innych rodzin. Na początku XVIII w. Jürgen Berndt von Ramin ze Stolca odzyskał prawa do Brunn. Po jego śmierci (1775 r.) wieś przeszła w posiadanie dalszych krewnych. Od 1828 r., decyzją króla Fryderyka Wilhelma II, ziemie mogły dziedziczyć również kobiety z rodu von Ramin.

Bezrzecze, tuż po połowie XIX w. składało się z majątku ziemskiego i wsi chłopskiej. Do majątku należały 4592 morgi gruntów, w tym lasy. Na terenie majątku znajdowała się leśniczówka, funkcjonowała też cegielnia (w pobliżu Jeziora Głębokie). Wydobywano zasoby torfu i margla – na sprzedaż oraz na potrzeby własne. We wsi mieszkało 260 mieszkańców, na 42 działkach stało 20 domów, 42 stajnie i stodoły.

W centrum Brunn stał kamienny kościół o średniowiecznym rodowodzie, wokół niego był cmentarz, a teren otaczał kamienny mur. Po obu stronach głównej drogi znajdowały się chałupy chłopskie wraz z budynkami gospodarczymi. Pałac oraz zabudowania folwarczne leżały po północnej stronie wsi.

Autor projektów nie jest znany.

Położenie parku oraz historia

W latach 1876–1880 właściciel dóbr, Otto Friedrich Gebhard von Ramin, na północnym skraju wsi wzniósł okazały, neogotycki pałac (niezachowany). Naprzeciwko rezydencji (po drugiej stronie ulicy) powstał zespół folwarczny, a po jej południowej stronie, po sąsiedzku – dom zarządcy. Na tyłach pałacu oraz domu zarządcy zaczynał się naturalistyczny park, dalej przechodzący w lasy. Po II wojnie światowej teren dawnego folwarku upaństwowiono, a od 1949 r. wszedł w skład miejscowego PGR-u. W domu zarządcy znajdowały się biura, mieszkanie dyrektora i świetlica, zaś park stanowił przestrzeń otwartą, służącą rekreacji. Na tarasie pałacu występował lokalny zespół muzyczny, związany z klubem Zaścianek z Bezrzecza.

Opis

Park założono prawdopodobnie w drugiej poł. XVIII w., o czym świadczy wiek drzew (sosny wejmutki i robinie akacjowe). Obszar liczy ok. 3,5 ha i pochodzi z czwartej ćw. XIX w. Do obecnych czasów przetrwał w kształcie, jaki nadano mu w okresie budowy pałacu. Wycięto jedynie 0,12 ha pod urządzenie hydroforni i 0,10 ha pod linie energetyczne. Układ oparty jest o kompozycję krajobrazową, w typie ogrodu angielskiego, ze swobodnym układem alejek, łąkami parkowymi, skupinami drzew i krzewów oraz rzędową obsadą wzdłuż granicy parku. We wschodniej części założenia znajduje się nieregularny staw oraz współczesny budynek hydroforni. W starodrzewiu dominują: lipy, jesiony, wiązy oraz pojedyncze buki i świerki, a także szpaler grabowy.

Stan według inwentaryzacji z 1975 r.

Wiek znacznej większości drzew oceniono na około 80–120 lat. Stan zdrowotny – ogólnie oceniono jako średni. Nie stwierdzono grafiozy. W sporadycznych przypadkach na zamierających drzewach widoczne były owocniki hub. Na znacznej części parku występowały bardzo gęste podrosty wiązu, klonu, jesionu i graba. Po stronie południowo–zachodniej bujnie wyrastał rdest sachaliński i lepiężnik. Odnotowano, że żadnych czynności pielęgnacyjnych w parku w okresie powojennym nie wykonywano. Stan ten spowodował, że park był zarośnięty i niedostępny w stopniu – jak podkreślono – „niespotykanym”.

Podkreślono rolę parku w urozmaiceniu krajobrazu oraz fakt odwiedzania terenu przez mieszkańców Szczecina w celach rekreacyjnych. Wskazano konieczność przeprowadzenia zabiegów konserwatorskich i oczyszczających, dotyczących roślin oraz stawu. Zwrócono również uwagę, że park był traktowany przez mieszkańców budynku ul. Górna 13 jako wysypisko śmieci. Autor opracowania postulował odgrodzenie nieruchomości oraz likwidację prowizorycznych szop, a także właściwe rozwiązanie problemu ścieków przepływających przez teren założenia.

Stan według inwentaryzacji z 2016 r.

Autorka opracowania wykonała szczegółową inwentaryzację zachowanego drzewostanu (w dokumencie jest wymienionych 585 pozycji). Oznaczona została nazwa gatunkowa i odmiana, obwód pnia mierzony na wysokości 1,3 m, średnica korony, szacunkowa wysokość oraz ewentualne uwagi. Celem opracowania było też opracowanie koncepcji programowej, pokazującej różne możliwości lokalizacji potencjalnej zabudowy.

Charakterystyka parku Drzewostan parkowy stanowi dość zwartą grupę zadrzewień w obrębie działek 66/47 i 66/17. W parku znaczącym elementem kompozycji jest staw. Miejsce posadowienia dawnego dworu Schloss Brunn, który był jądrem dawnego zespołu dworsko–folwarczno–parkowego, znajduje się w obrębie działki 66/7, która stanowi odrębną własność.

Z parku wydzielono także dwie działki 66/16 i 66/19, na których zlokalizowane są urządzenia techniczne przepompowni.

Koncepcja programowa Wtórne podziały własnościowe spowodowały trwałą dewaloryzację powiązań funkcjonalnych i kompozycyjnych zespołu dworsko-parkowego. Zachowane są zasadnicze elementy historycznej kompozycji parku: ukształtowanie terenu, staw i drzewostan. Możliwa jest rekompozycja parku przy pełnym poszanowaniu substancji zabytkowej z możliwością lokalizacji nowej zabudowy.

Wskazano 3 warianty:

• w odniesieniu do lokalizacji historycznej – rezydencja z funkcją usługową,
• w części parku powstałego w drugim etapie – rezydencja,
• w części jw. o największych możliwościach rozbudowy – zespół zabudowy.

Opracowanie zawiera szczegółowe mapy:

• Bezrzecze park inwentaryzacja
• Bezrzecze park waloryzacja
• Bezrzecze park koncepcja programowa

Stan obecny (listopad 2025 r.)

Park zaniedbany, zarośnięty, od dawna niepielęgnowany, widoczne liczne samosiejki. Jeden pień sosny wejmutki powalony. Na 2025 r. ZWUOZ zaplanował kontrolę.

Galeria

Skrócona inwentaryzacja parku wiejskiego w Bezrzeczu, gmina Dobra, 1975. Oprac. Jerzy Jackowski, fot. G. Solecki.

• 
• 
• 
• 
• 
• 
  Staw parkowy
• 
  Zarośla lepiężnika i rdestu
• 
  Śmietniki i komórki za budynkiem mieszkalnym

Bibliografia

• Skrócona inwentaryzacja parku wiejskiego w Bezrzeczu, gmina Dobra, 1975 r., oprac. dr inż Jerzy Jackowski.
• Bezrzecze Park Inwentaryzacja zieleni i koncepcja programowa, oprac. mgr inż. arch. krajobrazu Małgorzata Haas-Nogal, 2016 r., mps w Archiwum ZWKZ w Szczecinie.
• Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, Park dworski, Bezrzecze, 2016 r., oprac. Maria i Waldemar Witek.
• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Wspomnienia mieszkańców Bezrzecza na temat dawnego domu zarządcy, zebrane na Facebooku w grupie HISTORIE LOKALNE Bezrzecze i gmina Dobra w 2022 r.,
• Pismo wystosowane przez WUOZ w Szczecinie, nr OE.1331.6.1.2025.KM.MA, z dnia 13.03.2025 r. dotyczące: udzielenia informacji publicznej w sprawie zachowania parku dworskiego w miejscowości Bezrzecze gm. Dobra do autorki niniejszego opracowania.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka