Dom zarządcy folwarku (Bezrzecze)

Dom zarządcy folwarku
Fot. M. Kołacz, 2022 r.
Lokalizacja	Bezrzecze, ul. Górna 14, nr działki 66/14
Data budowy	k. XIX w. - pocz. XX w.
[ Zobacz Dom zarządcy folwarku na mapie.]

Dom zarządcy folwarku (XIX/XX w.) w Bezrzeczu (Brunn). Budynek wpisany do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków oraz do Gminnej Ewidencji Zabytków.

Widok na pałac i dom zarządcy.
sedina.pl

Lata 20. XX w.
Aukcja internetowa Lippold's Auktionen, październik 2022.

Dom zarządcy,
Lata 40. XX w.
Archiwum Heliodory Słówko.

Plan sytuacyjny folwarku.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok od strony południowej.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok od strony północnej.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Dom zarządcy, 1988.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Podział wnętrza.
Karta Ewidencyjna Zabytków. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok na dom zarządcy od strony północnej.
Fot. Monika Kołacz, 2022.

Widok na dom zarządcy od strony południowej.
Fot. Monika Kołacz, 2022.

Klatka schodowa.
Fot. Monika Kołacz, 2022.

Usytuowanie i rys historyczny

Budynek znajduje się na uboczu dawnego regularnego założenia folwarcznego, w jego południowo-wschodnim narożniku.

W latach 1876–1880 właściciel dóbr, Otto Friedrich Gebhard von Ramin, na skraju wsi Brunn (dziś na terenie szczecińskiego osiedla Krzekowo-Bezrzecze) wzniósł okazały, neogotycki pałac (niezachowany). Naprzeciwko rezydencji (po drugiej stronie ulicy) powstał zespół folwarczny, a po jego południowej stronie, po sąsiedzku – dom zarządcy. Na tyłach pałacu oraz domu zarządcy zaczynał się naturalistyczny park, dalej przechodzący w lasy.

Autor projektów nie jest znany, nie znamy również dokładnego czasu powstania obiektów gospodarczych.

Opis i cechy stylowe

Budynek na planie prostokąta wydłużonego na osi północ–południe, jednokondygnacyjny z użytkowym poddaszem, podpiwniczony, nakryty wysokim dachem dwuspadowym. Murowany z cegły, obecnie otynkowany. Od strony północnej przylegają do niego niższe, jednokondygnacyjne przybudówki (garaże), niepodpiwniczone, nakryte dachem jednospadowym. Wnętrze oryginalnie z dwutraktowym układem pomieszczeń, rozdzielonych korytarzem biegnącym wzdłuż dłuższej osi budynku. Na osi poprzecznej od strony elewacji zachodniej główne wejście, poprzedzone kamiennymi schodami. Wewnątrz – kwadratowa sień z klatką schodową. Otwory okienne przemurowane.

Dom zarządcy, podobnie jak pałac i założenie folwarczne, wzniesiono w stylu neogotyckim, choć dekoracje były tu bardziej uproszczone niż w przypadku np. dawnej stajni: narożniki budynku podkreślono płaskimi lizenami zakończonymi sterczynami, kwadratowymi w przekroju. Główne wejście wyróżniono poprzez niewielki ryzalit ze szczytem zamkniętym prosto, wystającym ponad okap dachu i obramowano ceglanym profilem, który został ujęty z obu stron sterczynami – ale niższymi niż te na krańcach elewacji. Ścianki wszystkich sterczyn były pierwotnie ozdobnie wykończone (pojedynczymi, głębokimi niszami nad wejściem – te zachowały się do dzisiaj – oraz czterema płytkimi blendami na wszystkich ściankach pinakli umieszczonych po bokach budynku). Na elewacjach bocznych, wzdłuż skosów dachu, poprowadzono płaski, dekoracyjny gzyms.

Zastosowane formy architektoniczne, typowe dla pomorskiego budownictwa gospodarczego przełomu XIX i XX w., każą datować powstanie domu zarządcy folwarku w Bezrzeczu mniej więcej w tym czasie.

Obiekt, pomimo prostej formy, został zaprojektowany z dbałością o szczegóły. Zwracało uwagę delikatne zróżnicowanie gładkiej, ceglanej powierzchni elewacji, dające efekt światłocienia.

Co widzimy na starych fotografiach?

Oryginalnie wszystkie otwory okienne fasady były jednakowej wielkości, z ceglanymi parapetami, skrzydła okien zaś sześciopolowe, podzielone szprosami. Od strony zewnętrznej zamontowano żaluzje. Dawniej przed budynkiem rosła stara lipa, wymieniana jeszcze w dokumentach z 1988 r. Od strony południowej do domu przylegał ceglany, pełny mur, biegnący w kierunku niezachowanej chałupy ryglowej (ul. Górna 13). Na wysokości drugiego przęsła znajdowała się drewniana, dwuskrzydłowa brama. Na przedwojennych zdjęciach widać, jak zza ogrodzenia wystają pojedyncze drzewa. Dzięki wspomnieniom mieszkańców wiemy, że skrywał się za nimi sad, rosły jabłonie, śliwy, krzewy owocowe. Naprzeciwko, obok zabudowań gospodarczych folwarku, znajdował się identyczny mur, za którym mieścił się ogród.

W latach 20. XX w. budynek był obrośnięty bluszczem, który nawet częściowo przesłaniał okna. Później pędy nieco przycięto. Wzdłuż elewacji frontowej, po obu stronach wejścia, znajdowała się metalowa siatka rozpięta między słupkami. Na fotografii z lat 40. już jej nie widzimy.

Okres II wojny światowej

W czasie wojny do majątku sprowadzono polskich robotników przymusowych, która miała pracować w polu, w pobliskiej stajni oraz w pałacu. Zakwaterowano ich w domu zarządcy, gdzie dostali do dyspozycji jeden pokój. Jak dowiadujemy się ze wspomnień naocznego świadka – Heliodory Słówko, która jako kilkuletnie dziecko trafiła z rodzicami do Brunn – zarządca i jego żona byli bardzo miłymi ludźmi. Kobieta darowała nawet robotnikom „ubrania i inne potrzebne sprzęty”. Małżeństwo miało jedną córkę, Analiz, „porządną i miłą dziewczynkę”, która „mimo nastoletniego wieku lubiła bawić się swoimi licznymi lalkami” z małą Polką. „Zarządza był z wyglądu bardzo niepozorny. Lekko przygarbiony, kulejący, miał prawdziwego bzika na punkcie kwiatów i im poświęcał większość swojego czasu i uwagi”. Po kilku miesiącach rodzina została przeniesiona do niewielkiego, kilkulokalowego budynku, znajdującego się na terenie obecnej szkoły w Bezrzeczu.

Po II wojnie światowej

Pałac, jak i pozostałe części dawnego folwarku przetrwały wojnę nienaruszone. Prawdopodobnie na przełomie 1945 i 1946 r. dawna rezydencja von Raminów uległa spaleniu, natomiast zabudowania gospodarcze zostały upaństwowione.

W 1948 r. do dawnego domu zarządcy przeniesiono siedmioklasową szkołę (mieszczącą się wcześniej pod numerem 6). Dyrektorem placówki był Grzegorz Dowlasz. W 1953 r. placówkę ponownie przeniesiono, tym razem na ulicę Górną 3, gdzie mieści się do dnia dzisiejszego.

W 1949 r. budynki pofolwarczne zostały przejęte przez utworzone w 1949 r. KPGR Dobra Szczecińska – Gospodarstwo Bezrzecze. Na tyłach nieruchomości zamieszkał dyrektor przedsiębiorstwa. W lewej połowie od frontu urządzono biura, natomiast po prawej stronie – klubokawiarnię. Dawni bywalcy pamiętają rząd stolików z fotelami i długą, ciemną kotarę, za którą znajdował się bufet „dobrze zaopatrzony w słodycze”. „Zwykle przesiadywało tam sporo osób”, a dzieci przybiegały po lizaki i batoniki.

W latach 70. klubokawiarnię zamieniono na świetlicę i prawdopodobnie w tamtym czasie przebito dodatkowe wejście do budynku od strony frontu. Organizowane były bale sylwestrowe i imprezy okolicznościowe dla dorosłych oraz dzieci. Można było pograć w szachy, w bilard, potańczyć przy muzyce akordeonowej. Stał też stół do ping-ponga. Obok klubu Zaścianek, znajdującego się przy ulicy Zaściankowej, był to drugi, popularny i lubiany punkt spotkań mieszkańców Bezrzecza.

Prace remontowe i budowlane

Według Karty Ewidencyjnej z 1988 r. budynek po wojnie był bardzo zniszczony (brak szczegółów).

W latach 70. został poddany gruntownemu remontowi, który obejmował „odnowienie murów zewnętrznych i tynków” (wynika z tego, że budynek otynkowano jeszcze wcześniej), „naprawę więźby dachowej i pokrycie blachą falistą. Wymieniono również okna i przemurowano otwory okienne. Jedynie elewacja zachodnia (od ulicy) pozostała bez zmian. Wprowadzono nowe podziały we wnętrzu”, które spowodowały zatarcie pierwotnego układu pomieszczeń, „wykonano od nowa instalacje wodno-kanalizacyjne i wygrodzono łazienki. Budynek przystosowano do zamieszkania przez 5 rodzin” oraz pełnienia funkcji biurowej.

W jednym z lokali na parterze, nocą 1984 r., prawdopodobnie z 29 lutego na 1 marca, wybuchł pożar. Spaliła się prawa połowa domu. Poszkodowane rodziny na czas remontu przeniesiono do folwarku w Skarbimierzycach.

W dokumencie z 1988 r. stan obiektu określono jako dobry, biorąc pod uwagę mury zewnętrzne, konstrukcję stropową, schody, więźbę oraz pokrycie dachu. Wnętrze również oceniono, jako „utrzymane dobrze”.

Wcześniej, zapewne w latach 60. zniknęło ceglane ogrodzenie poprowadzone na ulicy Górnej między budynkami numer 13 i 14. Zostało celowo uszkodzone podczas nocy sylwestrowej, a następnie stopniowo rozebrane. Nie ma po nim śladu.

Obecnie

Na początku lat 90. i po upadku PGR teren po dawnym folwarku sprzedano, budynki gospodarcze wyburzono, a na ich miejscu powstało osiedle mieszkaniowe. Przedwojenna siedziba zarządcy ponownie zmieniła właścicieli. Obecnie we wnętrzu mieści się 8 mieszkań o zróżnicowanej wielkości – od kawalerki po lokal trzypokojowy.

Przebudowany obiekt, o zatartych dekoracjach, jest jedyną zachowaną pamiątką po dawnym folwarku von Raminów w Brunn.

Bibliografia

• Karta Adresowa Gminnej Ewidencji Zabytków. Dom rządcy, ob. dom mieszkalny nr 14. Oprac. M. W. Witek, 2019.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Dawny dom rządcy lub budynek dla służby pałacowej, Bezrzecze. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Dawna stajnia, obecnie chlewnia. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Karta założenia folwarcznego, Bezrzecze. Oprac. Alicja Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Kołacz Monika. Dawny folwark von Raminów w Brunn. Cz. 2 Dom zarządcy. Oprac. 2022 r. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online. [Przeglądany 8 września 2023].
• Łuczak Marek. Szczecin Krzekowo, Bezrzecze. Szczecin: Pomorskie Towarzystwo Historyczne 2010.
• Podróż sentymentalna do Brunn, Katarzyna Ciurzyńska. MojeBezrzecze.pl [online]. [Przeglądany 20 grudnia 2023].
• Wehikuł czasu – dziewczynka, która umiała się bić, wspomnienia Heliodory Słówko. MojeBezrzecze.pl [online]. [Przeglądany 20 grudnia 2023].
• Wspomnienia mieszkańców Bezrzecza na temat dawnego domu zarządcy, zebrane na Facebooku w grupie HISTORIE LOKALNE Bezrzecze i gmina Dobra w 2022 r.
• Wywiad przeprowadzony przez Monikę Kołacz z Piotrem Lenderem, 7.12.2022 r.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka