Dawne nazwy miejscowe na terenie Łasztowni

STRONA W BUDOWIE

Dawne nazwy miejscowe na terenie Łasztowni i jej najbliższego otoczenia, w większości wywodzące się ze średniowiecza, poznajemy z zapisów w miejskich rejestrach podatkowych , głównie z roku 1586. W rejestrach tych pojawia się szereg nazw miejscowych, dotyczących poszczególnych ulic, przejść i zabudowań, pochodzących od właścicieli danego terenu lub jego dzierżawców a także nazw wywodzących się od określeń przyrodniczych lub topograficznych (żab, gęsi, bagiennych łąk, cieków wodnych, itp).

Łasztownia i jej otoczenie pod koniec XVI wieku, widok z lotu ptaka od zachodu
(Alten-Stettin, Braun & Hogenberg, 1590/1594, fragment)

Najstarsza Łasztownia, czyli Łasztownia właściwa i jej otoczenie

Nazwy miejscowe na terenie Małej Łasztowni

Do końca XVI wieku ramię rzeki Odry sięgające aż do głównej ulicy Łasztowni, zwanej "ulicą Wielką Łasztową /prowadzącą/ w kierunku Gdańska (Grosse Lastade strasse gegen Dantzig, 1594), obejmowało najstarszą Łasztownię, zwaną Małą Łasztownią, co doskonale widać na rysunku Brauna & Hogenberga z lat 1590/1594. Wysepka na której początkowo wy- i załadowywano balast, a także pod koniec XIII wieku usytuowano Most Długi, na początku XVII wieku była już półwyspem, po tym jak zasypano południowy odcinek ramienia wodnego w okolicy cieślarni miejskiej. Pozostała część ramienia wodnego została zasypana dopiero w czasach Fryderyka Wilhelma I. Na północnym krańcu małej Łasztowni, położony był Dziedziniec Garbarski (Gerberhof), przekazany przez Radę Miasta w roku 1499 cechowi szewskiemu (czerwonoskórników). Dziedziniec ten w XVI w. był jeszcze w posiadaniu rady miejskiej, o czym świadczą zapisy w dokumentach źródłowych, cyt. „dziedziniec garbarski rady” (des rades gerhauw, 1542), oraz „pięć bud naprzeciw pomostu pralniczego za <dziedzińcem garbarskim>” (vif boden gegen des rades wasche nach dem gerhauw, 1548). Wspomniany tu miejski pomost wykorzystywany do prania bielizny, zaznaczony jest na widoku miasta Kote/Rollosa obok mostu Kłodnego; drugi tego typu pomost Kote zaznaczył na południe od mostu Długiego przy placu cieśli miejskiego.
Na początku XVIII wieku cech szewski wybudował naprzeciw Dziedzińca Garbarskiego na parceli Speicherstraße Nr. 10 młyn konny, rozdrabniający korę dębową i brzozową dla celów garbarskich ; Fredrich podaje, że w miejscu tego młyna (Lohmühle, 1721) w drugiej połowie XVIII wieku powstał stary i nowy Ogród Szewski, (Schustergarten, 1762), oraz, że przy tym odcinku ulicy Spichrzowej, zwanym wówczas „Ku Spichlerzom” („Nach den Speichern”, 1654), aż do „miejsca zwanego /Małą/ Łasztownią” („Ort” der Lastadie, tu chodzi o narożnik z obecną ulicą Energetyków (Große Lastadie)), usytuowanych było od 5 do 10 bud (około roku 1600). Pobieranie szosu rozpoczynano przy ulicy Spichrzowej (Speicherstraße) , na jej odcinku ulicy Spichrzowej, określanym obecnie mianem ulicy Celnej , naprzeciw nieistniejących parceli Spichrzowa 10-12.

• Przy garbarni (1588), garbarnia przy stodołach (tj. przy spichlerzach, 1589), obok garbarni (1591);
• „Jedenaście tys. dziewic” (1589). W 1707 i w 1721 r. był tu pusty plac;
• Stary dwór miejski (1588), stary dwór miejski i nowe budy (1590), stary dwór naprzeciwko cieślarni (1601);
• Budy Loytza, „za żurawiem” (1597);
• Naprzeciwko żurawia portowego. Dawniej zwano to miejsce „naprzeciwko kamieni młyńskich” (1559), gdyż leżały tutaj kamienie młyńskie przy żurawiu.

Nazwy miejscowe na terenie Wielkiej Łasztowni

,

• Nowe budy lub na „wzgórzu Lepkego” (1587), nowe budy (1588), nowe budy przy garbarni (1589), w biednych budach (1596). Na „wzgórzu Lepkego” zbudowano później cukrownię. Od strony pn-wsch. znajdowały się fortyfikacje ziemne. Z 1707 r. znany jest sternik Michał Lepke. Mówiono: „za wzgórzem Lepkego” i „za zaułkiem”;
• Kompania, towarzystwo Falsterbo (1589, 1591, 1594);
• Miejsce /zwane/ „Żabia Dzierżawa” na Wielkiej Łasztowni, na gruncie mieleńskim (1544). Na planie staw, na zachód od miejsca zwanego jako Czarne Przejście;
• Grunt (działka) /zwane/ „Gęsie Pastwisko”;
• Strona „Łąk mieleńskich”, w tym „biedna ziemia” i „w środku” (1591), strona mieleńska przy łąkach „Żabiej Dzierżawy” (1588);
• Przy Moście Parnickim (1587);
• Przy domu (dworze) Jakuba Simona (1587, 1591), w ogrodzie Jakuba Simona (1594);
• Grunty Jego Wysokości Księcia Pana (1587), aptekarskie budy (1589);
• Przejście lub budy Hovesa (1587, 1589);
• Dziedziniec kościelny (cmentarz) św. Gertrudy, Klingenhaus, za św. Gertrudą (1590), dwór kościelny i dom kościelnego (1591, 1593), przed szpitalem (1711);
• Przejście Militza, Lorentz Militz (1559). Johans Klenne (1589), przy Johanie Klenne (1591);
• Naprzeciwko „wzgórza Lepkego” (1549, 1586), naprzeciwko „Żabiej Dzierżawy” (1588);
• Przejście Zachariasza (1543, 1555); Zacharias Gangk (1543), wąska uliczka łącząca ulicę Wielką Łasztową z ulicą Wałową, nazwa pochodzi od nazwiska znanej w Szczecinie rodziny Zacharias, którzy na Łasztowni osiedlili się już w średniowieczu. Po roku 1945 ulicy nadano nazwę Załogi Orła, ale z uwagi na zniszczenia wojenne ciągu ulicznego nie odtworzono
• Dwór Borka (1587), biedna ziemia (1589);
• Grunt (działka) cieśli miejskiego (1587), naprzeciwko kompani, przy gruncie (działce) Timmersa (1591);
• Naprzeciwko Starego Dziedzińca Miejskiego, przy starym dworze miejskim (1587);
• Naprzeciwko cieślarni miejskiej na Łasztowni (1549), dwór miejski przy Pladrin (1552), dwie działki ziemi zwane „ostre miejsce” przy Pladrin (1569), naprzeciwko cieślarni miejskiej (1593);
• Przejście lub dwór Losbekersa;
• Przejście Treplinsa (1591);
• Przejście lub dwór Schmidesa (1587);
• Działka Kitzerowa (1589, 1596), skład dziegciu (1596);

Grosse Lastade strasse gegen Dantzig (1594) (Braun/Hogenberg)

Nazwy miejscowe na terenie Łasztowni Stoczniowej

Łasztownia Stoczniowa (Schiffsbau Lastadie); der Schippbuwer lastadie (1500) up der kahnbuwer lastadie (1540) up der schipbaulastadie gegen dem schlachthuse (1553), czyli miejsce budowy statków i łodzi (Schippenbauwerft) położone „nieopodal rzeźni” .

Za budynkiem Rzeźni [rejon nie istniejącej ulicy Stocznia] (Hinter dem Kuterhaus); nach dem Kuterhauw wärts (1548) hinder dem Kuterhow (1550); do roku ok. 1500 cech rzeźników był w posiadaniu rzeźni usytuowanej od roku 1312 w pobliżu ulicy Kłodnej na nabrzeżu przy moście Kłodnym. W pierwszej poł. XVI wieku, z powodu wzrostu ruchu statków w tym miejscu, rzeźnia została przeniesiona na drugą stronę rzeki, na teren Łasztowni Stoczniowej i usytuowana także przy moście Kłodnym, w budynku postawionych na palach, wbitych w grząski, torfowy grunt .

Łąki Mieleńskie

by dem mellen (1543), der Mellen (1577), Mellenborg (1589), uff das rades Mellenborg (1592), poza tym im Mittel (1591), uff dem Ort (1592) a także ausserhalb der neuen Schanzen (1658). Wszystkie te określenia nawiązują do terenu zwanego Łąkami Mieleńskimi (Möllenwiesen), także Mieleńskim Bagnem (Das Möllen Bruch), położonego na obszarze dawnego Ostrowa Mieleńskiego, i usytuowanego za nowymi umocnieniami szwedzkimi (8 bastionów i rawelin), okalającymi od tej strony Łasztownię. Nazwa tych łąk, wydzierżawianych przez miasto, określanych jako położone „w środku” (im Mittel) lub „w tym miejscu” (uff dem Ort), wiąże się z wyrażeniem „Möll” lub „Müll”, określającym suchą, luźną piaszczystą ziemię lub piasek użyty do usypania usytuowanych na nich nasypów ziemnych [grobli] (Möllendamm), ułatwiających poruszanie się. Wiemy, że teren położonego bezpośrednio za Bramą Kozią (Ziegentor). Dziedzińca Mieleńskiego (Möllenhof), późniejszego miejskiego składu drewna (Ratsholzhof, bey Klappholtz, 1738, Klappholzhoff, 1797), został w roku 1567 podwyższony znacznym kosztem (H. Lemcke,1881, 45); to tu, wg ksiąg szosowych, poborcy podatku szosowego rozpoczynali obchód okolicznych zabudowań . Powstały w czasach szwedzkich most, którym można było dojechać na usytuowany tam także plac składowy dziegciu i smoły (ther hoff), został gruntownie wyremontowany w roku 1735. W rejonie obecnej ulicy Władysława IV (Parnitzstrasse) usytuowany był plac do wybielania płótna („Bleichen”), uwidoczniony na widokach miasta Brauna/Hogenberga jak również Kotego/Rollosa, określenia tego nie należy raczej mylić z nazwą „Bleichplatz”, związaną z faktem lądowania wojsk Gustawa Adolfa (1630) na pobliskiej wysepce Bielawie (Bleichholm), powstałej w 2. poł. XVII w. po odcięciu płd. cypla obecnej wyspy Grodzkiej [Grodzkiej Kępy] (Schlächterwiese), zwanej w średniowieczu Łąką Rzeźników (Knochenhauerwiese).

Bagnisty Pladrin i Srebrna Łąka

by der pladderyna (1532), bi der pladderine (1533), hoff gegen der Pladderynere (1540), Pladerin (1602), tu ulica usytuowana na wale grobli usypanej pod koniec XIII wieku i zapobiegającej zalaniu terenów Łasztowni przez wody rzeki Odry, jej nazwa wywodzona jest od słowiańskiego wyrazu błoto i niemieckiego zapożyczenia rynna, gdyż przebiegała wzdłuż błotnistego obniżenia i odnogi Odry, opływającej tzw. Małą Łasztownię. Eliasz Schlecker w swoim spisie wód okalających miasto Szczecin z 1564 roku zapisał nazwę tego obniżenia jako Pladder – Ihna a około roku 1800 miejsce to nazywano „zarośniętą fosą forteczną” („der verwachsene Vestungs - Graben”), potem „Zieloną Fosą” Zielony Przekop („der grüne Graben”), od istniejącego obok przekopu łączącego rzekę Odrę z rzeką Parnicą, a stanowiącego fragment umocnień Łasztowni od południa. Przekop ten na czarno – białej odbitce sztychu Brauna/Hogenberga z roku 1594 (?) określony jest nazwą „Plladderyne”, niezależnie więc od trudności z identyfikacją nazwy „Pladrin”, stanowczo należy stwierdzić, że ulica uzyskała swą nazwę od istniejącego tam błotnistego obniżenia.
in lastia prope casas argenti (1346), curia super lastadiam dicta sulver hutte (1350) zulverhutte (1431), ene wese up der lastadie bi der sulverhutte (1521), Silberhutte 1594, die Wiese genannt Silberhütte (1686), Silberwiesche (1719), podobne określenia spotykamy w Strzałowie, Gdańsku i Hamburgu. Będąc własnością miasta od 1243 roku, jeszcze w średniowieczu stanowiła jedną całość z pobliską Łasztownią oddzielona od niej tylko bagnistym obniżeniem, określanym na znanych widokach Brauna/Hogenberga nazwą „Plladderyne”. To tutaj położona była, będąca własnością miasta huta, przetapiająca złom srebrny w czasach, gdy książę Barnim III w roku 1345 sprzedał miastu mennicę z prawem bicia własnej monety, stąd też ta osobliwa, lokalna nazwa Srebrnej Łąki. Od średniowiecza służyła jako pastwisko mieszkańcom Łasztowni, Turzyna i pobliskiego Górnego Wiku.

Bibliografia

• Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.

Linki zewnętrzne

• Sedina.pl - Tadeusz Białecki, Ulice Łasztowni

Autor opracowania: Jan Iwańczuk