Figurka niedźwiadka z bursztynu

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Figurka niedźwiadka z bursztynu
Figurka niedźwiadka z bursztynu
Fot. Grzegorz Solecki, Arkadiusz Piętak.
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Materiał bursztyn

dł. 10 cm, wys. do 4,2 cm i grubość do 3,5 cm.


Niedźwiadek bursztynowy z okolic Słupska - zabytek archeologiczny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Pełna wdzięku rzeźba przedstawiająca niedźwiadka, będąca unikatowym przykładem sztuki mobilnej społeczności łowieckich epoki kamienia, należy do grupy najbardziej znanych i cieszących się popularnością zabytków archeologicznych odkrytych w dorzeczu Odry i Wisły.

Niedźwiadek jest wykonany z bryły bursztynu bałtyckiego z naturalnym otworem pozostałym po rozłożonym wrostku organicznym (np. gałązce). Użyty surowiec ma niemal jednolitą przezroczystość i miodową barwę o czerwonawym odcieniu. Figurka łączy prostotę z trafnym oddaniem kształtu i muskulatury zwierzęcia w eleganckiej formie o miękkim zarysie, dodatkowo podkreślonym przez charakter i barwę surowca. Realistycznie oddana została głowa z małymi uszami, krótka, gruba szyja oraz masywny tułów niedźwiedzia, co świadczy o dobrym zaznajomieniu twórcy z wyglądem tej rodziny ssaków. Od portretowej konwencji zdecydowanie odbiega symboliczne przedstawienie kończyn bez wydzielenia łap lewych i prawych. Przednie są wyrzeźbione w formie niewielkiego zgrubienia wyłaniającego się z dolnej części tułowia, a tylne są zakończone spłaszczeniem. Wyeksponowane zostały natomiast niektóre detale wyglądu niedźwiedzia: oczy ukazane są w formie kółek cyrklowych, pysk jest podkreślony linią rytą, a nozdrza są zaznaczone dwoma zagłębieniami. Otwór, wykonany z wykorzystaniem naturalnej dziury w bryle bursztynu, znajduje się bliżej zadniej części tułowia zwierzęcia.

Biorąc pod uwagę uproszczone ukształtowanie łap, na których figurka nie stoi stabilnie, a także obecność otworu, można wnioskować, że przedmiot był wisiorem/zawieszką, przy czym niedźwiadek zwisał z łbem skierowanym w dół. Obecny wygląd zabytku jest wynikiem amatorskich, choć wykonanych przez rzemieślnika zajmującego się obróbką bursztynu, zabiegów „restauratorskich”, jakim figurka została poddana zanim trafiła do Szczecina. Z pewnością została wtedy usunięta patyna powstająca na powierzchni bursztynów zdeponowanych w torfie, a całą figurkę wypolerowano. Trudno jednoznacznie stwierdzić, jak dalece bursztynnik ingerował w trakcie tych działań w formę i detale rzeźby, przede wszystkim w zakresie wyglądu łap, konturu oczu i zarysu pyska.

Chronologia

Ze względu na unikatowy charakter znaleziska, a przy tym brak szczegółowych informacji o kontekście jego depozycji, bliższe określenia jego chronologii jest trudne. Figurka prawdopodobnie pełniła funkcję przedmiotu posiadającego moc magiczną, w rodzaju amuletu bądź talizmanu związanego z wierzeniami społeczności o silnych tradycjach myśliwskich. Zazwyczaj, biorąc pod uwagę cechy stylistyczne, wskazuje się na społeczności myśliwych i łowców doby mezolitu lub tzw. neolitu leśnego, którzy zachowali tradycyjny, mezolityczny charakter kultury na niektórych obszarach strefy nadbałtyckiej przez cały okres młodszej epoki kamienia, aż po wczesne stadia epoki brązu.

Historia

Pokaz bursztynowego niedźwiadka w trakcie uroczystych obchodów jubileuszu Słupska w 2010 roku, fot. K. Kowalski.

Figurka została znaleziona przypadkowo w 1887 roku podczas wydobywania torfu w bliżej nieokreślonym miejscu w okolicach Słupska. Jeszcze w tym samym roku pozyskało ją Towarzystwo Historii i Starożytności Pomorza do zbiorów gromadzonych w Szczecinie (ówczesny numer inwentarza: 2222). Po przekazaniu kolekcji Towarzystwa, na mocy porozumienia z końca 1927 roku, pod opiekę regionalnych władz samorządowych – Prowincjonalnego Związku Pomorza (niem. Provinzialverband Pommern), została włączona do zbiorów powołanego w oparciu o tę samą umowę Prowincjonalnego Muzeum Starożytności Pomorza (niem. Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), od 1934 roku funkcjonującego pod nazwą Pomorskie Muzeum Krajowe (niem. Pommersches Landesmuseum).

W latach 20. XX wieku została wykonana wierna kopia niedźwiadka na zamówienie ówczesnych władz Słupska, która prezentowana była w tamtejszym muzeum regionalnym. Kopię wykonał słupski bursztynnik z bryłki surowca zakupionej w Królewcu.

W latach 1942–1944, wraz z najcenniejszymi zabytkami PLM, figurka została umieszczona w skarbcu Głównej Kasy Krajowej w Szczecinie, który ewakuowano w 1945 roku przed zbliżającym się frontem. W latach powojennych została zdeponowana w muzeum stralsundzkim. W drodze polsko-niemieckiej wymiany zabytków archeologicznych z przedwojennych zbiorów szczecińskich w 2009 roku została przekazana do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Niedźwiadek stał się symbolem tej wymiany. W latach 2013–2016 wraz z wystawą „Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich” odbył tournée po kilku polskich muzeach. W 2010 roku odwiedził także Słupsk w trakcie uroczystych obchodów 700-/745-lecia nadania praw miejskich.


Bibliografia

  • Virchow Rudolf, Thierstück aus Bernstein von Stolp, „Zeitschrift für Ethnologie“ 1887, 19, 401–402.
  • Lemcke Hugo, Der Bernsteinfund von Butzke, „Monatsblätter“ 1887, 1/1, 11–16.
  • Kunkel Otto, Pommersche Urgeschichte in Bildern, Stettin 1931.
  • Witt Walter, Urgeschichte des Stadt- und Landkreises Stolp, Beitrage zur Heimatkunde Hinterpommerns, 8, Stolp 1934.
  • Kozłowski Stefan Karol, Pradzieje Ziem Polskich od IX do V tysiąclecia p.n.e., Warszawa 1972.
  • Gula Małgorzata, Bursztynowa plastyka figuralna epoki kamienia w Polsce, „Archeologia Polski” 1977, 22/2, 369–387.
  • Terberger Thomas, Ansorge Jörg, Der Bernsteinbär von Stolp (Słupsk, Polen). Ein mesolithisches Amulett?, „Archäologisches Korrespondenzblatt“ 2000, 30/3, 335–352.
  • Jóźwiak Bartosz, Społeczności subneolitu wschodnioeuropejskiego na Niżu Polskim w międzyrzeczu Odry i Wisły, Poznań 2003.
  • Płonka Tomasz, The portable art of Mesolihic Europe, Wrocław 2003.
  • Galiński Tadeusz, Dziewanowski Marcin, Kowalski Krzysztof, Epoka kamienia – katalog zabytków / The Stone Age – Catalogue of the Archaeological Finds, W: red. K. Kowalski, D. Kozłowska, ZAGINIONE – OCALONE. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / LOST – SAVED. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, Szczecin 2012, s. 81–100.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Krzysztof Kowalski