Ratusz Staromiejski (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 4 z dnia 12 czerwca 1954[1]
Ratusz Staromiejski w Szczecinie
Ratusz Staromiejski w Szczecinie
Nazwa niemiecka Rathaus, Altes Rathaus
Lokalizacja Szczecin ul. Księcia Mściwoja 8
Zobacz Ratusz Staromiejski w Szczecinie na mapie.


Ratusz Staromiejski - odrestaurowany późnogotycki gmach z elementami barokowymi i współczesnymi. Najstarsza siedziba władz miejskich Szczecina, pełniąca także funkcje handlowe. W różnych okresach wykorzystywany był do celów magazynowych, mieszkaniowych oraz jako lokal gastronomiczny. Od 1975 roku mieści się w nim Muzeum Historii Szczecina (Oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie) i restauracja.

Usytuowany w południowo-wschodniej części Starego Miasta, przy ulicy Księcia Mściwoja II 8 (niem. Frauenstrasse 31), pomiędzy Rynkami Siennym i Nowym, w odległości ok. 160 m od współczesnego brzegu Odry.

Historia

Średniowiecze

W 1245 roku książę Barnim I zezwolił mieszczanom szczecińskim na wzniesienie Theatrum, czyli drewnianej hali kupieckiej na rynku, w miejscu gdzie łączyły się dwie dawne osady podgrodowe – słowiańska i niemiecka. Gmach ten dostawiony został i połączony z istniejącym już prawdopodobnie od lokacji miasta obiektem o funkcji sądowej.
Na przełomie XIII i XIV wieku zastąpiono je wspólną ceglaną budowlą o wymiarach 14,5 x 34,6 m z salą obrad na piętrze, halą kupiecką i podcieniem sądowym od strony dzisiejszego Rynku Siennego oraz piwnicami częściowo wychodzącymi poza obręb murów przyziemia. Ponad tą częścią, przy ścianie zachodniej ulokowano kramy kupieckie.

W źródłach z 1325 roku ratusz pojawia się jako domus mercatoria-que dicitur sellhus, domus consulum-que sellhus dicitur (dom handlowy i dom rajców, nazywane też składem handlowym).[2]Piwnice podzielone były na 3 główne części według funkcji: dwunawową przestrzeń kupiecką (którą w późniejszym okresie wykorzystywano jako winiarnię i piwiarnię miejską), wysuniętą poza linię murów obwodowych w kierunku zachodnim część magazynową oraz cele więzienne pod podcieniem, które połączone były okrągłą klatką schodową z salą sądową na poziomie drugiej kondygnacji.
Dwunawowa sala parteru, była główną halą kupiecką, do której prowadziło wejście bezpośrednio z podcienia. Z niej natomiast drewnianą klatką schodową można było wejść na kolejną kondygnację, gdzie w pomieszczeniu nad halą obradowali rajcy, a nad podcieniem odbywały się sprawy sądowe z udziałem ławników. Z tego budynku ratusza przetrwały tylko mury obwodowe piwnic.[3]

Przebudowa Brunsberga

Piwnice ratusza z ozdobionym malaturą sklepieniem gwiaździstym i podniesioną posadzką, ok. 1936; ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie

Rozwój gospodarczy Szczecina i wzrost pozycji mieszczaństwa spowodował potrzebę reorganizacji przestrzeni użytkowej rady miejskiej, jak również podniesienie jej prestiżu poprzez wzbogacenie architektoniczne fasad siedziby. Około połowy XV wieku rozebrano więc całość ratusza i wzniesiono na dawnych fundamentach dwukondygnacyjną bryłę, zamkniętą dwuspadowym dachem. W piwnicach nie zmieniono zasadniczo układu pomieszczeń, główna ich część zyskała natomiast w końcu XV wieku efektowne sklepienie gwiaździste oraz dodatkowe wejście w północnej części ściany wschodniej. W przyziemiu powtórzono schemat wysokiego podcienia z profilowanymi filarami, tworzącymi arkady. Główne wejście do budynku umieszczono w fasadzie zachodniej, choć z podcienia nadal można się było dostać do handlowej strefy piwnic. W obrębie parteru wydzielono za pomocą blendowanej ściany dwunawową halę główną oraz hol z drewnianą klatką schodową, przy której wprowadzono antresolę, tworząc nad sobą dwie niewielkie izby ze sklepieniami żebrowymi. Izbie górnej, do której prowadził portal o profilowanych i glazurowanych ościeżach, przypisuje się funkcję skarbca miejskiego. Kolejne i najbardziej efektowne nowości wprowadzono w wystroju elewacji, którym nadano późnogotycki charakter poprzez gęsty, naprzemienny rytm ostrołukowych okien i blend, maswerkowych fryzów i bogatych szczytów, ozdobionych różnobarwnymi pasami glazurowanych cegieł. Wygląd ratusza po tej kilkufazowej i długotrwałej przebudowie przypisuje się szkole Heinricha Brunsberga.[4]

Opisy późnośredniowiecznego ratusza w źródłach historycznych

W XVII-wiecznych źródłach pojawia się kilka krótkich opisów siedziby szczecińskich władz, które mogą dawać wyobrażenie, jak wyglądał późnogotycki gmach ratusza. Philipp Heinhofer w 1617 roku w dzienniku z podróży tak relacjonuje swoje wrażenia: W drodze powrotnej ratusz oglądaliśmy, z kolorowych cegieł na starą modłę z wysokimi ażurowymi fasadami zbudowany, który dla barw rozmaitych katedrę w Sienie i wieżę św. Jana we Florencji mi przypomina, tyle że tu cegły wypalane są tylko, tam zaś marmur czerwony, czarny i biały.[5]

Nieco późniejszy jest opis szczecinianina i urzędnika miejskiego Paula Friedeborna z 1624 roku: Budowla ta, o pięknej aż po dach fasadzie z ciemnych, wypalanych dla uzyskania trwałego koloru cegieł, inkrustowanych i urozmaiconych mozaikowatą albo wężykowatą wstawką, i dziś także, dzięki łasce Boskiego Zbawiciela cieszy widokiem swojej wspaniałości.[6]

Z przekazu Martina Zeillera z 16. tomu "Topographia Germaniae", powstałego ponad 200 lat po przebudowie, wynika natomiast, że: Ratusz na rynku robi dobre wrażenie, ma z przodu i z tyłu wielkie, ażurowo opracowane szczyty, że można się dziwić.[7]

Okres Nowożytny

Fragment grafiki Bertiusa Petrusa (1565-1629), Widok Szczecina z lotu ptaka, 1632, papier, miedzioryt, akwarela; ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, fot. G. Solecki

Od sierpnia do grudnia 1570 roku ratusz był miejscem obrad kongresu szczecińskiego, w rezultacie którego 13 grudnia podpisano pokój kończący wojnę siedmioletnią.[8]

Niecałe stulecie później bombardowania Szczecina przez Brandenburczyków w 1659 i 1677 roku spowodowały duże zniszczenia gmachu. Do odbudowy przystąpiono zapewne w ciągu kolejnego ćwierćwiecza, na co wskazują zastosowane w elewacji barokowe rozwiązania stylistyczne, charakterystyczne dla lat 60. XVII wieku na obszarze Niemiec i Holandii. Po likwidacji wysokich, ażurowych szczytów wieńczących fasady boczne siedziba władz miejskich przybrała skromną formę o prostych, otynkowanych elewacjach. Ratusz zyskał dodatkową kondygnację kosztem górnej części parterowej sali handlowej, gdzie w związku z tym wprowadzono dodatkową linię okien. Zamurowano także arkadowe podcienie, dzięki czemu zwiększono przestrzeń użytkową wewnątrz.

Ratusz Staromiejski z modernistycznym szczytem fasady północnej, 2016, fot. G. Solecki

Głównym elementem ornamentalnym był silnie wyeksponowany gzyms koronujący. By osiągnąć rytmiczny podział ścian wykorzystano boniowanie narożników, międzyokienne lizeny oraz płyciny podokienne. Szczyty północny i południowy ozdobiły płaskie woluty po bokach oraz niewysokie zwieńczenia w centrum. Ścianę wschodnią ze względu na przechył budynku pogrubiono i założono żelazne ściągi wiążące zewnętrzne mury. Wejście główne w ścianie zachodniej zastąpiono barokowym portalem, w którym drzwi ujęto dwoma pilastrami o jońskich głowicach, podtrzymujących zamknięty łukiem odcinkowym tympanon, w który wpisano herb z ukoronowaną głową gryfa. Wnętrze przyziemia podzielono na dwa pomieszczenia odpowiadające obu nawom dawnej hali kupieckiej. Na I oraz II piętrze wstawiono system ścianek działowych tworząc dodatkowe pomieszczenia administracji.

W 1876 roku piwnice ratusza zaadoptowano na lokal gastronomiczny o nazwie Raths Keller. Wejściu do lokalu nadano dekoracyjny charakter portalu, który analogicznie do wejścia głównego wieńczyła tarcza z herbem Szczecina. We wnętrzu piwnic podniesiono posadzkę ze względu na problemy z podziemnymi ciekami wodnymi. Ściany i sklepienia były otynkowane, a wysklepki ozdobiono schematyczną wicią roślinną.

Heumarkt. Rynek Sienny w Szczecinie z barokową fasadą południową ratusza, ok. 1900 r.; ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie

Wciąż rozrastająca się administracja magistratu w XIX wieku zaczęła borykać się z problemami lokalowymi, dlatego już w latach 50. podjęto decyzję o budowie nowej siedziby władz miejskich. Jednak przeniesienie Urzędu Miejskiego nastąpiło dopiero w 1879 roku. Wówczas budynek przy Frauenstrasse 31 miasto zaczęło przeznaczać na instytucje publiczne oraz dzierżawić firmom i osobom prywatnym. Na przełomie XIX i XX wieku w starym ratuszu mieścił się magazyn mebli A. Beuga i sklep z wyposażeniem meblowym Carla Schmidta. Funkcjonował tu również kantor bankowy Hugo Schella oraz winiarnia.[9]

XX wiek

W początkach XX wieku, gdy odżyła świadomość jego gotyckiego pochodzenia, dawny ratusz zaczął wzbudzać zainteresowania konserwatorów. W 1912 roku przeprowadzono pierwsze badania mające na celu ustalenie możliwości przywrócenia gotyckiego wyglądu elewacji, jednak ograniczono się do odsłonięcia jednej profilowanej blendy od strony Nowego Rynku.[10] Przynajmniej od końca lat 20. XX wieku w budynku funkcjonowało m.in. Biuro 3. Rejonu Policyjnego (niem. Büro des 3. Polizeirevier), Sąd Pracy (niem. Arbeits Gericht Stettin), Społeczny Sąd Honorowy Powiernictwa Handlowego na Okręg Pomorze (niem. Soz. Ehrengerichts f.d. Treuhändlerbez. Pom.), urząd ubezpieczeniowy (niem. Versicherungsamt), biblioteka publiczna (niem. Volksbücherei) oraz pojedyncze mieszkania, prawdopodobnie służbowe.[11]

W latach 1937-1938 władze miejskie zdecydowały się na renowację budynku i przeznaczenie go wyłącznie na cele administracyjno-publiczne. We wnętrzach odsłonięto wówczas gotyckie relikty podcienia, natomiast od zewnątrz przeprowadzono jedynie renowację elewacji. Dalsze prace przerwał wybuch II wojny światowej. W wyniku dywanowych nalotów alianckich w 1944 roku stary ratusz ucierpiał podobnie jak reszta Starego Miasta.[12]

Ruiny Ratusza Staromiejskiego na akwareli Arkadego Kondratskiego, 1946-1952, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie, fot. G. Solecki

Po wojnie, decyzją konserwatorów, został jako jeden z kilkunastu zabytków Starego Miasta przeznaczony do odbudowy. Pomysł przekazania odbudowanego ratusza na użytek działu historycznego Muzeum Pomorza Zachodniego przedstawił w 1958 r. ówczesny dyrektor muzeum – Władysław Filipowiak. Po ośmioletniej odbudowie, w 1975 otworzono w budynku Ratusza Staromiejskiego Oddział Muzeum Miasta Szczecina.

Nowopowstałą jednostką Muzeum Narodowego w Szczecinie, kierowali historyk Antoni Gietek, archeolog Helena Malinowska - Łazarczyk, konserwator zabytków Bogdana Kozińska,[13] a obecnie historyk sztuki Rafał Makała.

W efektownych gotyckich wnętrzach Muzeum Historii Szczecina można oglądać wystawy poświęcone historii i kulturze Szczecina od średniowiecza – ilustrowanego zabytkami archeologicznymi – poprzez czasy książęce, okres szwedzki, pruski i niemiecki eksponowane za pomocą malarstwa, grafiki i rzemiosła artystycznego, aż po XX wiek, którego burzliwe losy prezentuje się nie tylko poprzez sztukę, fotografię, archiwalne dokumenty, ale również osobiste pamiątki wielu przed- i powojennych Szczecinian. Również od 1975 r. ratuszowe piwnice wykorzystywane są jako lokal gastronomiczny, któremu najczęściej nadawano nazwy związane z imieniem średniowiecznego kupca i korsarza szczecińskiego, Wyszaka.

Staraniem Muzeum od 2007 roku na placu przed gmachem stoi rzeźba urodzonego w Szczecinie Bernharda Heiligera "Wielki Łuk" z 1991 roku, przekazana w depozyt przez fundację "Bernhard Heiliger Stiftung" w Berlinie.

Działania renowacyjne i ochrona konserwatorska po II wojnie światowej

Około 1950 roku, by zabezpieczyć zrujnowany budynek przed dalszym niszczeniem położono płaski metalowy dach oraz zamurowano otwory okienne i drzwiowe. W kolejnym roku miała miejsce inwentaryzacja budowlana i dokumentowanie murów gotyckich we wnętrzu. Obiekt wpisany został w 1954 roku do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 4 (decyzja Kl.V.-0/2/54 z dnia 11 czerwca 1954, nazwa na liście: ratusz staromiejski ob. muzeum).

W latach 1954-1959 na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przeprowadzono dokładne badania architektoniczne całego obiektu (Pracownie Konserwacji Zabytków), a w 1961 dodatkową ekspertyzę posadowienia fundamentów i murów piwnic (Politechnika Szczecińska).

Wstępny projekt z 1960 roku zakładał pełną rekonstrukcję Ratusza Staromiejskiego jako budowli późnogotyckiej z elementami przebudowy barokowej. Jednak szczegółowe opracowanie architektoniczno-budowlane zakończono dopiero w 1967 roku. Zmieniono w nim koncepcję odbudowy północnej elewacji, której modernistyczna konstrukcja szczytu jedynie nawiązuje do schematu gotyckich budowli poprzez maksymalne uproszczenie markowanych dekoracji parawanu oraz zastosowanie w nim poziomych pasów betonu. W tym samym roku szczeciński oddział Pracowni Konserwacji Zabytków rozpoczął odbudowę ratusza, trwającą do 10 sierpnia 1974 roku, kiedy to nastąpiło przekazanie budynku Muzeum Narodowemu w Szczecinie.[14]

W 1996 roku przeprowadzono konserwację barokowego portalu i głównych drzwi wejściowych (Katarzyna Koutny - Giedrys).[15], a w następnym roku w związku z rozpoczęciem odbudowy Podzamcza radykalnie przekształcono otoczenie budynku. Wreszcie w 2006 r. podjęto się kompleksowego remontu zabytku, w ramach którego przeprowadzono konserwację elewacji, wymianę okien i pokrycia dachu, a w obrębie poddasza wprowadzono dodatkową kondygnację użytkową przeznaczoną na cele biurowe (firma "Konsart").

Ratusz Staromiejski od strony Rynku Siennego, 3 kwietnia 2014, obchody 771 rocznicy nadania Szczecinowi praw miejskich. W otwartych oknach sali nad podcieniem trzej trębacze przygotowują się do odegrania hejnału o godzinie 12:43, nawiązując w ten sposób do roku, w którym książę Barnim I wydał akt lokacyjny; fot. G. Solecki.

Główne osoby zaangażowane w odbudowę Ratusza Staromiejskiego

  • Badania architektoniczne: Stefan Kwilecki, Witold Majewski, Zbigniew Radacki.
  • Niezrealizowana koncepcja późnogotyckiej rekonstrukcji: Stefan Kwilecki.
  • Zrealizowana koncepcja i projekty odbudowy: Antoni Kąsinowski, Jan Nowak, Alicja Tymczyszyn (modernistyczna elewacja północna), Maria Łada Zabłocka (projekt konstrukcyjny).
  • Kierownicy budowy: Janusz Futerski, Jerzy Gniot, Jan Lisowski.
  • Konsultacje historyczne: Kazimiera Kalita-Skwirzyńska, Zbigniew Radacki.[16]

Legendy i ciekawostki Starego Ratusza

  • Z budynkiem Ratusza Staromiejskiego, a dokładnie z jego częścią piwnic przeznaczoną na więzienie, związana jest legenda o Czarnej Jolce – czarownicy, która rozkochała w sobie własnego kata, dzięki czemu uniknęła stosu.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. K. Kalita – Skwirzyńska, 2000, s. 241.
  3. B. Kozińska 2006, s. 54.
  4. Radacki 2007/2008, s. 27-28.
  5. Hainhofer F. 2000, s. 65.
  6. P. Friedeborn 2016, s. 97.
  7. M. Merian, M. Zeiller 1652, s. 107, tłum. za: B. Kozińska 2006, s. 82.
  8. S. Bodniak 1929, s. 32, 58.
  9. B. Kozińska 2006, s. 57.
  10. Z. Radacki 1962, s. 24.
  11. Stettiner Adressbuch 1927 s. 43, 1931 s. 45, 1943 s. 47.
  12. K. Kalita – Skwirzyńska, 2000, s. 242.
  13. B. Kozińska 2013, 157, 165.
  14. B. Kozińksa 2006, s. 64.
  15. B. Kozińska 2006, s. 81.
  16. B. Kozińska 2006, s. 58-81.


Bibliografia

  • Bodniak Stanisław, Kongres szczeciński na tle bałtyckiej polityki polskiej, Kraków 1929.
  • Friedeborn Paul, Opis miasta Szczecina, (oprac. i tłum.) A. Borysowska, Warszawa 2016, ISBN 978-83-64003-66-0.
  • Hainhofer Filip, Filipa Hainhofera dziennik podróży zawierający obrazki z Frankonii, Saksonii, Marchii Brandenburskiej i Pomorza w roku 1617, (w:) Źródła do dziejów Pomorza Zachodniego 9, (przekł. i oprac.) K. Gołda, Szczecin 2000.
  • Kalita – Skwirzyńska Kazimiera, Ratusz Staromiejski, (w:) Encyklopedia Szczecina, t. II, Szczecin 2000, s. 241-242, ISBN 8372410895.
  • Kozińska Bogdana, Ratusz Staromiejski w Szczecinie – historia i odbudowa, (w:) Zachodniopomorskie Wiadomości Konserwatorskie, r. I 2006, s. 53–86.
  • Kozińska Bogdana, Szczecińskie muzeum wczoraj, (w:) 100 lat muzeum w Szczecinie, (red.) S.P. Kubiak, D. Kacprzak, Szczecin 2013, s. 14-181, ISBN 9788363365400.
  • Merian Matthäus, Zeiller Martin, Stetin (w:) Topographia Electoratus Brandenburgici et Ducatus Pomeraniae, Frankfurt n. Menem 1652, s. 102-107 [online] [Przeglądany 5.12.2017]
  • Radacki Zbigniew, Ratusz w Szczecinie, maszynopis, Szczecin 1962, archiwum WKZ w Szczecinie.
  • Radacki Zbigniew, Poszukiwanie kryteriów działalności twórczej Henryka Brunsberga ze Szczecina, (w:) Materiały Zachodniopomorskie, Nowa Seria, t. IV/V 2007/2008, z. 2 Historia Sztuki, s. 5-57.
  • Stettiner Adressbuch : unter Benutzung amtlicher Quellen, Szczecin 1927.
  • Stettiner Adressbuch : unter Benutzung amtlicher Quellen. J.75, Szczecin 1931.
  • Stettiner Adreßbuch 1943 : 700 Jahre Stettin (1243-1943), Szczecin 1943.
  • Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 14.12.2017].

Linki zewnętrzne




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Aleksandra Wilgocka