Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny
| Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny | |||
| |||
| Autor | Monogramista T (Thomas Nether?) | ||
| Lokalizacja | Muzeum Narodowe w Szczecinie | ||
| Data powstania | 1568 r. | ||
| Materiał | Deska dębowa, tempera | ||
| Wymiary | {{{wymiary}}} | ||
Tryptyk księcia Barnima IX i jego żony Anny - obraz ze zbiorów Muzeum Tradycji Regionalnych, Oddziału Muzeum Narodowego w Szczecinie, ul. Staromłyńska 27, Szczecin.
Opis
Tryptyk ze sceną Ukrzyżowania jest to tradycyjny w formie trójskrzydłowy, niewielki ołtarz o programie protestanckim. Kompozycja malowidła jest osiowa, w jej centrum ukazano krzyż z zawieszonym na nim ciałem Chrystusa w koronie cierniowej i rozwianym perizonium. Ponad jego głową zamocowana jest tablica inskrypcyjna (obecnie prawie niewidoczna ze względu na uszkodzenia), na której widniał napis „I.N.R.I.” Po bokach w pierwotnej kompozycji ukazano postacie ukrzyżowanych łotrów (obecnie widoczne są jedynie partie nóg). U stóp ukrzyżowanych kłębi się tłum. Po lewej stronie w grupie postaci rozpoznać można omdlewającą Marię – Matkę Chrystusa, podtrzymywaną przez towarzyszące jej kobiety i św. Jana. Po prawej stronie przedstawienia grupa odzianych w antykizujące zbroje żołnierzy dobywając broń, spiera się o szaty Chrystusa. Przed nimi na pierwszym planie stoi pies, który symbolizować ma zło i grzech. Na jego obroży, autor umieścił swoją sygnaturę w tarczy herbowej. Na dalszym planie, na koniach, przedstawiono arcykapłanów i faryzeuszy, ubranych w bogate szaty. Jeden z towarzyszących im żołnierzy trzyma sztandar z napisem „S.P.Q.R.” – skrót od oficjalnej formuły Sentis Populsque Romanus – Senat i lud Rzymian, umieszczany na sztandarach legionów senackich, monetach i pomnikach, pełnił rolę godła do czasu wprowadzenia w to miejsce wizerunku orła. Kompozycja wykazuje analogie do scen centralnych ołtarzy autorstwa Lucasa Cranacha Starszego z Schneebergu z 1539 r. oraz Cranacha Mł. z Kembergu z 1565 r. [1] Kolorystyka centralnego przedstawienia jest stonowana w odcieniach szarości, beżów i brązów, z kilkoma akcentami żywej czerwieni.
Na awersach skrzydeł przedstawiono portrety Barnima IX/XI oraz jego żony Anny, księżniczki brunszwicko-lüneburskiej, w towarzystwie luterańskich kaznodziei. Tłem dla postaci jest jednolita ceglana ściana. Na lewym, zaginionym w czasie wojny, awersie ukazana była klęcząca postać księcia Branima IX/XI, za nim przedstawiono dwie postacie stojących mężczyzn. Pierwszy trzymał w ręku otwartą książkę, drugi mężczyzna ustawiony był za nim, a na głowie miał protestancką czapkę.
Na awersie prawym ukazano księżniczkę Annę. Odziana jest w czarną suknię, z białą krezą u szyi i przy rękawach oraz czarny czepek z białą lamówką. Skromna biżuteria ogranicza się do kilku pierścieni na prawej dłoni i łańcuszków – jeden sięga samej ziemi drugi zakończony jest zawieszką w formie krzyża. U dołu po prawej stronie widnieje sygnatura twórcy ołtarza w formie litery T, utworzonej ze splecionej wici roślinnej (identyczna z sygnaturą z obroży na centralnym przedstawieniu) oraz data 1568.
Postacie stojące za parą książęcą Kochanowska identyfikuje jako Johanesa Knipstro, generalnego superintendenta pomorsko-wołogoskiego, który głosił kazania w Szczecinie (stoi za Barnimem z otwartą księgą), Paulusa von Rhode superintendenta szczecińskiego (mężczyzna w czapce) oraz Johannesa Aepinusa, reformatora pomorskiego pochodzącego z Wittenbergi, a działającego w Stralsundzie (mężczyzna z zamkniętą księgą, stojący za księżniczką Anną). [2]
Na rewersach ukazano czterech ewangelistów piszących w księgach. Towarzyszą im ich atrybuty: byk, anioł, orzeł i lew. Jako wzorzec do namalowania rewersów Janina Kochanowska wskazuje miedzioryty Baltazara von den Bos według Fransa Florisa z 1551 r.
Autor
Monogramistę podpisującego się symbolem litery T utworzonej z dwóch splecionych wici początkowo wiązano z Davidem Redtelem. Janina Kochanowska powiązała tę sygnaturę z Thomasem Netherem, który tworzył w Szczecinie od 1564 do 1594 roku. Jednak brak potwierdzonych dzieł tego artysty nie pozwala stwierdzić tego jednoznacznie.
Historia
Ołtarz powstał na zlecenie księcia Barnima IX/XI W 1568 r., wówczas też zmarła jego małżonka księżna Anna, stąd mówi się o konfesyjnym oraz epitafijnym charakterze dzieła. [3] Ołtarz od XVII w. znajdował się w kościele zamkowym w Darłowie, stąd we wcześniejszej literaturze nazywany był ołtarzem darłowskim. Trafił do zbiorów szczecińskich w XIX w. Był prezentowany na otwartej w 1928 r. wystawie stałej w Pomorskim Muzeum Krajowym w Szczecinie. Na wystawie czasowej prezentującej dzieła z kręgu mecenatu Gryfitów w 1937 r., zorganizowanej w tym samym Muzeum, prezentowany był jedynie awers skrzydła z Barnimem IX/XI. [4] Przed 1939 r., awers ten został rozdzielony z rewersem przedstawiającym świętych Łukasza i Mateusza (tablica drugiego skrzydła nie została rozdzielona) i jako jedyny zaginął w czasie II wojny światowej. Po 1945 r. pozostałe części tryptyku trafiły do zbiorów Muzeum Pomorza Zachodniego, obecnie Muzeum Narodowego w Szczecinie. Obecnie ołtarz prezentowany jest na wystawie Złoty Wiek Pomorza, w formie pierwotnej ze zrekonstruowanym w formie kolorowego wydruku awersem lewego skrzydła. [5]
Wymiary
Centralna partia ze sceną Ukrzyżowania: wys. 99 cm, szer. 73 cm Skrzydła boczne: wys. 99 cm, szer. 28,5 cm
Przypisy
- ↑ Janina Kochanowska, Szczecińska rezydencja książąt jako pomnik rodu, [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 37.
- ↑ Janina Kochanowska, Tryptyk Barnima XI, Biuletyn Historii Sztuki 1992, R.54, nr 3, s. 32-33.
- ↑ Justyna Badkowska, Tryptyk ze sceną ukrzyżowania,[w:]Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 127.
- ↑ Hellmuth Bethe, Die Bildnisse des pommerschen Herzogshauses. Sonderdruck aus Baltische Studien N.F., Bd.XXXIX, 1937, s. 16, poz. 23.
- ↑ Autorem grafiki wykonanej na podstawie przedwojennej czarno-białej fotografii jest Michał Domański.
Bibliografia
- Justyna Badkowska, Tryptyk ze sceną ukrzyżowania,[w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 123–128. ISBN 978-83-63365-12-7.
- Hellmuth Bethe, Die Bildnisse des pommerschen Herzogshauses. Sonderdruck aus Baltische Studien N.F., Bd. XXXIX, 1937, s. 71-99, Stettin 1937.
- Janina Kochanowska, Szczecińska rezydencja książąt jako pomnik rodu, [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 129-145. ISBN 8370073476.
- Janina Kochanowska, Tryptyk Barnima XI, Biuletyn Historii Sztuki 1992, R.54, nr 3, s. 31-45.
