Gorzelnia (Dobra, powiat policki)

Gorzelnia
Elewacja frontowa. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
Lokalizacja	Dobra, ul. Graniczna,nr działki 301/118
Data budowy	koniec XIX w./pocz. XX w.
[ Zobacz Gorzelnia na mapie.]

Gorzelnia – zrujnowany budynek we wsi Dobra (gmina Dobra, powiat policki). Obiekt wpisany do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków oraz do Gminnej Ewidencji Zabytków.

Położenie i czas powstania

Gorzelnia znajduje się na uboczu wsi, w południowej części miejscowości, w centrum podwórza gospodarczego, na niewielkim wzniesieniu. Pierwotnie stanowiła część założenia folwarcznego i dominowała nad otoczeniem. Obecnie zrujnowana, porośnięta przez roślinność i obudowana współczesną architekturą mieszkaniową.

Dokładny czas powstania oraz autor realizacji nie jest znany. Biorąc pod uwagę zastosowane formy architektoniczne (półkoliście oraz odcinkowo zamknięte otwory okienne, sklepienia odcinkowe na podciągach stalowych, gzymsy z wysuniętych cegieł) oraz użyte materiały (kamień ciosowy w dolnych partiach budynku) – należy założyć, że obiekt powstał pod koniec XIX wieku lub na początku XX wieku. Gorzelnia w Dobrej stanowi przykład architektury typowej dla folwarcznego i przemysłowego budownictwa pomorskiego przełomu wieków, jednak dostrzega się tu szczególną staranność wykonania, dążenie do reprezentacyjności i okazałości.

Rys historyczny

Gorzelnia, pocz. XX w. fotopolska.eu

Widok na elewację zachodnią gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok na elewację południową gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Plan sytuacyjny założenia folwarcznego. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Rzut pierwszej kondygnacji gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Rzut piwnic i przyziemia gorzelni. Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

Widok na elewację frontową, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Detal w elewacji frontowej, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Elewacja zachodnia, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Wnętrze gorzelni, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

W XVIII wieku członkowie rodu von Ramin wybudowali w Dobrej zespół dworski złożony z dworu, parku i budynków gospodarczych. W 1864 r. majątek liczył 5329 mórg ziemi. W jego skład wchodziły trzy folwarki w Płochocinie (dawn. Luisenhof), częściowo Gunice oraz Habichtshorst. Do majątku należał młyn oraz cegielnia, a zatrudnieni byli ogrodnik, ceglarz, 48 robotników dniówkowych, gospodyni, 25 osób służby, kowal, młynarz oraz dzierżawca karczmy. Hodowano owce, osły, bydło, trzodę chlewną i konie. Kiedy lenno Raminów w Dobrej wygasło na początku XX wieku, majątek został częściowo rozparcelowany.

Po 1945 r.

Podczas II wojny światowej infrastruktura przemysłowa założenia nie ucierpiała. Po 1945 r. gospodarstwo upaństwowiono, a następnie na terenie folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwa Rolne. Siedzibą dyrekcji stał się dawny dwór. Gorzelnia wznowiła działalność w oparciu o nowe maszyny (brak informacji co stało się z oryginalnymi urządzeniami). Obok starych budynków powstały nowe – obory, magazyny, obiekty administracyjne, a także mieszkaniowe. W latach 60. rezydencję Raminów, która wskutek zaniedbań popadła w ruinę, wyburzono, a na jej miejscu wzniesiono nową nieruchomość, istniejącą do dzisiaj.

Z dokumentu sporządzonego w 1988 r. na zlecenie ówczesnego WKZ dowiadujemy się jak wyglądało rozplanowanie przestrzenne tej części wsi w okresie istnienia PGR: „Założenie dawnego folwarku zakomponowane w układzie rozproszonym i niesymetrycznym. Część rezydencjonalna z parkiem wyraźnie wyodrębniona poprzez oddalenie i odgrodzenie linią drzew” (wysokich topól). „Wzdłuż wschodniego boku podwórza biegnie droga kończąca się bramą z murowanymi słupkami.” Na zachód od niej rozlokowano obiekty gospodarcze. „Nad całością dominuje budynek gorzelni – położony na wzniesieniu i najwyższy. Stare obiekty położone są na południe od drogi – równolegle stojąca stajnia” i prostopadle umiejscowiona stodoła. „Budynki te oraz leżący na północy staw p/pożarowy tworzą razem dość regularny, rozległy, prostokątny dziedziniec, będący pierwotnym podwórzem. Obecnie zostało ono rozbudowane w kierunku północnym”. „Z dala od tego zwartego zespołu obiektów, około pół kilometra na północny – zachód, znajduje się budynek dawnego młyna, obecnie mieszalni pasz. Łączy go z głównym założeniem boczna droga dojazdowa, zamknięta bramą.” „Cały teren podwórza jest ogrodzony płotem z gotowych elementów betonowych oraz z siatki”.

Do czasów współczesnych z opisu przetrwał jedynie zabytkowy park, będący obecnie w rękach prywatnych, znacznie przebudowany dom zarządcy folwarku, młyn zamieniony na budynek mieszkalny oraz gorzelnia.

Opis budynku

Gorzelnia na planie zbliżonym do prostokąta wydłużonego w osi północ–południe. Część środkowa oryginalnie nieco szersza od pozostałych, dwukondygnacyjna z wysokim poddaszem, podpiwniczona, przykryta dachem dwuspadowym o małym spadku połaci, z nieco węższą partią zachodnią – wciąż dominuje nad całością kompozycji. W narożniku południowo – zachodnim budynku znajduje się komin: w przyziemiu o rzucie kwadratowym, wyżej przechodzącym w ośmiokąt.

Budynek murowany z kamienia ciosowego oraz cegły, w partiach ceglanych otynkowany, częściowo w konstrukcji słupowej z szalunkiem z desek na zakładkę. Dach kryty papą. Otwory okienne zamknięte odcinkowo, półkoliście lub prostokątne.

Elewacje

• Elewacja frontowa (wschodnia), o poszczególnych częściach wydzielonych płaskimi pilastrami w narożnikach, z ryzalitowo wysuniętą częścią środkową, zdecydowanie wyższą od pozostałych oryginalnie istniejących. Jej wysoka, kamienna dolna kondygnacja (częściowo przesłonięta przybudówką w okresie powojennym), posiada dwa wydłużone, półkoliście zamknięte otwory okienne. Druga kondygnacja jest czteroosiowa, a w szczycie znajduje się triada małych, półkoliście zamkniętych otworów okiennych. Część północna także kamienna w dolnej kondygnacji, przepruta jednym, półkoliście zamkniętym otworem drzwiowym oraz oknem. Kondygnacja górna czteroosiowa, z dużymi, prostokątnymi otworami okiennymi.
• Elewacja tylna (zachodnia) – partia północna przepruta czterema parami okien w dolnej kondygnacji, w górnej posiada dwa okna o kwadratowym wykroju oraz jedno szerokie (dawniej z balkonem). Zamknięcie elewacji od południa stanowi wysoki komin. Widoczne resztki zrujnowanej przybudówki.
• Elewacja południowa o dolnej partii obramowanej tynkowanym pasem, od góry zamknięta gzymsem z wysuniętych cegieł. Na murze ślad po wyburzonej przybudówce widocznej na archiwalnych zdjęciach. W górnych partiach otwory okienne zamknięte półkoliście.
• Elewacja północna gładka, z nieregularnie rozmieszczonymi otworami okiennymi.

Wnętrze

Stropy drewniane, belkowe, wypełnione deskami oraz sklepienia odcinkowe na podciągach stalowych wspartych na słupach metalowych, a także sklepienie beczkowe na filarach ceglanych. Więźba dachowa drewniana. Posadzki drewniane z desek, ceglane oraz z wylewki cementowej. Schody wewnętrzne drewniane, jednobiegowe.

Nie znamy przedwojennego układu pomieszczeń, choć można przypuszczać, że nie różnił się bardzo od tego, jaki przyjęto pod 1945 r. W okresie PRL produkcja opierała się o współczesne maszyny. Z planów wykonanych w latach 80. XX w. oraz ze wspomnień pracowników wiemy, że „w partii piwnic, nieco wyniesionych nad powierzchnię ziemi, pierwotnie posiadających własne oświetlenie” umieszczono magazyn. W kwadratowym pomieszczeniu, z sześcioma okrągłymi, ceglanymi filarami wspierającymi sklepienie beczkowe znajdowała się słodownia. Bezpośrednio nad nią, na piętrze, tuż przy schodach było biuro, a tuż za nim sala do fermentacji, również sklepiona odcinkowo. W części środkowej piętra było bardzo wysokie pomieszczenie aparatowni, ze „sklepieniami na podciągach stalowych wzmocnionych poprzecznymi dwuteownikami wspartymi na metalowych słupach.” „Niski budynek parterowy zawierał kotłownię, zaś od zachodu urządzono w przyziemiu urządzenie do płukania kartofli”.

Produkcja spirytusu w okresie istnienia PGR

Gorzelnia funkcjonowała do lat 90. XX wieku. Ziemniaki przywożono z pól z Dobrej, Skarbimierzyc i Stolca. Na przeznaczonych do tego wagach sprawdzano zawartość skrobi, aby oszacować wydajność dostarczonej partii i ustalić temperaturę dla cyklu produkcyjnego. Kartofle szły najpierw na tzw. spłuczkę, gdzie były oddzielane od zanieczyszczeń. Następnie przesypywano je do wielkiego parnika, mogącego pomieścić nawet pół tony zawartości. Pod wpływem pary i odpowiednio ustawionego ciśnienia powstała pulpa, którą po uparowaniu spuszczano do kadzi zacierowych i schładzano. Kolejno dodawano drożdże, słód jęczmienny i przepompowywano całość do kadzi fermentacyjnych, gdzie zacier przez trzy dni dojrzewał w temperaturze ok. 28–29º C. Po tym czasie przelewano zawartość do aparatu do destylacji. (Na tym etapie produkcji montowana była plomba uniemożliwiająca ingerencję osób postronnych). W ciągu 8 godzin do zbiornika stojącego w piwnicy spływało 1000 litrów spirytusu. Na koniec cyklu podjeżdżały samochody ciężarowe. Przy obecności pracownika izby skarbowej zbiornik otwierano, sporządzano protokół i zawartość była przepompowywana do cysterny. Spirytus przewożono do zakładów Polmos w Poznaniu i Pile. Transport przyjeżdżał co 22–23 dni, jednorazowo zabierano 22 tys. litrów.

Produkcja odbywała się cały rok, z przerwą urlopową w czerwcu. W lipcu był wykonywany przegląd sprzętu. Podczas dostaw ziemniaków albo załadunku spirytusu do cystern obowiązywał nielimitowany czas pracy, od rana do nocy.

Przeprowadzone prace remontowe po 1945 r.

Według Karty ewidencyjnej z 1988 r.:

• w latach 1945–1947 dokonano przebudowy górnej kondygnacji części północnej, dostosowując ją do celów mieszkaniowych. Prace objęły wydzielenie pomieszczeń oraz zmianę okien.
• W latach 70. wzniesiono przybudówkę od strony wschodniej (frontowej), zasłaniając dawne wejście do piwnic i część elewacji. W tym samym okresie lub nieco wcześniej, dokonano wymiany wyposażenia – aparatury, maszyn zasilających oraz kotła. W pomieszczeniu słodowni zalano betonem dawne posadzki ceglane. (Wybetonowano również inne pomieszczenia). Przeprowadzano bieżące remonty.

Stan zachowania po 1945 r.

Według Karty ewidencyjnej z 1988 r.:

• Mury zewnętrzne w stanie dobrym, za wyjątkiem przybudówki północnej, gdzie widoczne są ślady zawilgocenia.
• Drewniana konstrukcja stropów, schodów i więźby dachowej zdrowa.
• Pokrycie dachu szczelne.
• Wnętrza dość wilgotne, ale utrzymane dobrze.
• Dawne wyposażenie nie zachowane.
• Ogólnie budynek w stanie dobrym.

Według Karty ewidencyjnej z 2016 r.:

• Popadnięcie w ruinę.
• Wskazany gruntowny remont i adaptacja na funkcje handlowe lub magazynowe.

Według Karty adresowej z 2019 r.:

• Obiekt nieużytkowany, zaniedbany, częściowo zrujnowany.

Obecnie

Teren należy do spółki, która po południowo-zachodniej stronie gorzelni stawia zamknięte osiedle domów w zabudowie bliźniaczej. Są wstępne plany rewitalizacji obiektu.

Bibliografia

• Berghaus Heinrich. Landbuch des Herzogthums Pommern und des Fürstenthums Rügen : Enthaltend Schilderung der Zustände dieser Lande in der 2. Hälfte des 19. Jahrhunderts. Th. 2, Bd. 2, Berlin 1868.
• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Gorzelnia, Dobra Szczecińska. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków, Gorzelnia. Oprac. K. Kalita-Skwirzyńska, 2016. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, Gorzelnia (w zespole folwarcznym), Dobra. Oprac. M. W. Witek, 2019.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Obora, Dobra Szczecińska. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Założenie folwarczne Dobra Szczecińska. Oprac. A. Trojanowska, 1988. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków, Zespół folwarczny ob. Przekształcony. Oprac. K. Kalita-Skwirzyńska, 2016. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Kołacz Monika. Ballada o gorzelni w Dobrej. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online]. [Przeglądany 23 listopada 2023].
• Rozmowa z ostatnim kierownikiem gorzelni – Adamem Więckowskim, przeprowadzona przez Monikę Kołacz 22 lutego 2023 r.
• Rozmowa przeprowadzona przez Monikę Kołacz z Ireną Plutą 15 stycznia 2023 r.
• Zarządzenie Nr 150/2019 Wójta Gminy Dobra z dnia 18 września 2019 roku w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Dobra.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka