Kościół Matki Bożej Królowej Świata (Dobra, powiat policki)

Kościół Matki Bożej Królowej Świata
brak zdjecia Wnętrze, widok w kierunku wschodnim, 2023. Fot. Monika Kołacz.
Wyznanie	rzymskokatolickie
Parafia	Matki Bożej Królowej Świata w Dobrej
Budowa	XIII w.
Poświęcono	1957

Kościół Matki Bożej Królowej Świata – kościół parafialny, rzymskokatolicki w Dobrej, w gminie Dobra, w powiecie polickim. Należy do Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej, dekanatu Szczecin-Pogodno.

Położenie

Kościół leży w centralnej części miejscowości, na działce otoczonej kamiennym murem. Od strony wschodniej na teren posesji prowadzi kamienno–ceglana tynkowana bramka, od strony południowej znajdują się współczesne zabudowania klasztorne. Między wejściem a elewacją prezbiterium – wolnostojąca dzwonnica, a obok niewielkie lapidarium z elementami nagrobków z przedwojennego cmentarza.

Teren wokół porasta zadbana roślinność.

Rzut kościoła oraz plan sytuacyjny. Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa. Oprac. T. Wolender, 1994.

Brama prowadząca na teren przykościelny, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Portal zachodni, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Fragment elewacji zachodniej, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Szkarpa przy płn.-wsch. narożniku kościoła, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Widok na elewacje wschodnią i południową, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Okienko w przyziemiu elewacji wschodniej, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Widok na kościół, dzwonnicę i klasztor, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Epitafium Bogusława Ernesta von Ramina, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Wnętrze kościoła, widok w kierunku zachodnim, 2023 r. Fot. Monika Kołacz.

Ołtarz (XVIII w.) po renowacji przeprowadzonej w 2023 r.
Fot. Monika Kołacz.

Rys historyczny wsi i parafii

Wieś typu ulicówka, ulokowana w XIII w. na miejscu dawnej osady słowiańskiej. W 1269 r. książę Barnim I zawarł ugodę z biskupem Hermannem z Kamienia w sprawie czynszu z kościoła w Dobrej i dochodów proboszcza. W ciągu XIV w. książęta rozdysponowali miejscowość między trzy instytucje kościelne w Szczecinie. W 1304 r. księżna Matylda podarowała 8 włók ziemi ze wsi na utrzymanie w klasztorze cysterek w Szczecinie swoich wnuczek – Beatrycze i Mirosławy, córek hrabiego Mikołaja von Schverin. Po ich śmierci darowizna miała pozostać w klasztorze. Fundację książęta zatwierdzali wielokrotnie (w 1306, 1320, 1334, 1336). Szczecińska Kolegiata Mariacka otrzymała w 1322 r. prebendę oraz 12 włók ziemi w Dobrej, zatwierdzonych przez władców w 1373 r. Swoje udziały we wsi miała jeszcze w 1621 r. Dochody z Dobrej czerpała również kolegiata św. Ottona, obdarowana przydziałem zboża, pieniędzy i kur z dwóch włók ziemi i czynszów z karczmy. Tę fundację zatwierdzili książęta w 1489 r.

W 1517 r. książę Bogusław X przekazał pozostałą część wsi, w ilości 18 włók ziemi, Hansowi i Christophowi Nemeken. Bracia odsprzedali gospodarstwo o wielkości 3 łanów Bertoldowi von Ramin za 350 florenów. W 1526 r. dobra przejął kanclerz Vivigenz I von Eickstede, ożeniony z panną z rodu Raminów. Część dochodów od 1557 r. przejmował klasztor św. Jana ze Szczecina. W drugiej połowie XVII w., po wymarciu rodu Nemeken, część ich ziemi w Dobrej przejął zarząd komisaryczny powiatu Randow, a następnie przekazał je Bogusławowi Ernestowi von Ramin. W 1698 r. brat i bratanek Bogusława Ernesta oraz ich spadkobiercy z linii męskiej otrzymali w Sztokholmie list lenny ustanawiający nowe lenno rodziny w Dobrej.

W XVIII r. we wsi powstał zespół dworski składający się z dworu, parku i budynków gospodarczych.

Ostatnim z rodu właścicielem majątku w Dobrej był w 1892 r. Max von Ramin.

Lenno Raminów wygasło na początku XX w., majątek został częściowo rozparcelowany.

Podczas II wojny światowej wieś nie została zniszczona.

Po 1945 r. przez dwanaście lat kościół nie był użytkowany. W 1957 r. został przywrócony do kultu jako świątynia katolicka pw. Matki Bożej Królowej Świata. Do 1985 r. wchodził w skład parafii w Wołczkowie jako kościół filialny, następnie erygowano nową parafię. Oprócz Dobrej, weszły do niej miejscowości Buk, Rzędziny, Łęgi, Stolec, Grzepnica i Płochocin. W czerwcu 1988 r. opiekę nad młodą parafią przejęła Prowincja Gdańska franciszkanów, a 7 lipca 1989 r. został erygowany klasztor franciszkański w Dobrej.

Opis kościoła

Budynek na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 26,70 m x 10,05 m, o masywnej zwartej bryle, bez wyodrębnionego prezbiterium i bez wieży, orientowany. Ściany w dolnych partiach wzniesione z granitowych kwadr, szczyty, gzyms oraz oboknia murowane z cegły. Do północnej i południowej ściany od strony zachodniej kalenicowo przylegają kwadratowe przybudówki, o wysokości sięgającej gzymsu wieńczącego korpus nawowy. W północno-wschodnim narożniku korpusu nieregularna szkarpa, sięgająca dolnego poziomu okien. Korpus przekryty dachem dwuspadowym (dachówka karpiówka), przybudówki podobnie. Wejście do kościoła znajduje się w elewacji zachodniej i jest opracowane uskokowo, podobnie jak wszystkie otwory okienne.

Elewacje wschodnia i zachodnia szczytowa, oba szczyty uskokowe, murowane, dekorowane prostokątnymi blendami.

Elewacja zachodnia trójosiowa, oś środkowa wyznaczona dwuuskokowym portalem.

W elewacji wschodniej, południowej oraz północnej ślady po zamurowanych oknach.

Ściany obiega sfazowany cokół i wieńczy ceglany gzyms.

W przyziemiu elewacji wschodniej widoczne okienko (niezweryfikowane przeznaczenie - brak badań archeologicznych).

Brak informacji o istnieniu podziemi.

Wnętrze: salowe, ściany tynkowane, przekryte drewnianym stropem belkowanym; przestrzeń podwieżowa oddzielona od nawy współczesnymi drzwiami. Prezbiterium wydzielone trójstopniowym podwyższeniem. Po zachodniej stronie – drewniana empora wsparta na słupach i zdobiona płycinami.

Krypta południowa obecnie pełni funkcję zakrystii, północna – schowka.

Posadzka – w nawie ceramiczne płytki oraz wylewka, pod ławkami deski.

Więźba dachowa o konstrukcji mieszanej.

Zachowane oryginalne elementy wyposażenia:

• Barokowy ołtarz – ufundowany przez właściciela majątku Bogusława Ernesta von Ramina w 1772 r. Ambonowy, obecnie rozczłonkowany (ambona funkcjonuje samodzielnie) i pozbawiony baldachimu. Płaska i szeroka nastawa została ujęta rozbudowanymi uszakami, ozdobionymi niesymetrycznie zakomponowanymi (lub wtórnie błędnie złożonymi) masywnymi wolutami i ornamentami roślinnymi oraz tarczami herbowymi rodów von Blankensee i Perband. Herb Raminów znajdował się na baldachimie wieńczącym ołtarz. W kwietniu 2022 r. zabytek trafił do renowacji. W grudniu 2023 r. powrócił na swoje miejsce. Podczas prac przywrócono dawną kolorystykę oraz prawdopodobny układ elementów.
• Ambona opracowana podobnie (obecnie nie jest eksponowana).
• Epitafium Bogusława Ernesta von Ramina – umieszczone na ścianie północnej, drewniane, druga poł. XVIII w. W formie nastawy ołtarzowej ujętej płaskimi pilastrami i uszakami z liści akantu. Pośrodku oryginalnie znajdowała się inskrypcja dotycząca zmarłego (tablica zaginiona).
• Ławki – przedwojenne.
• Pod prezbiterium, w komorze po stronie południowej – zachowany piec.
• Poza tym – wyposażenie współczesne.
• Uwaga: Ze średniowiecznego ołtarza zachowała się drewniana figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem (obecnie w Muzeum Diecezjalnym przy katedrze św. Jakuba w Szczecinie).

Zaginione po 1945 r. elementy wyposażenia: – epitafium Berndta Ludwiga von Ramina, zm. w 1697 r.,
– świecznik z brązu z 1754 r.,
– kielich srebrny pozłacany, ufundowany przez rodzinę von Ramin,
– dzwon z 1697 r.

Datowanie

Układ salowy, bezwieżowy oraz ślady po oknach w elewacji wschodniej świadczą o oddziaływaniu form architektury cysterskiej. Starannie ociosane kwadry granitu, sfazowany, niski cokół obiegający budynek, ostrołukowo zamknięte otwory okienne oraz uskokowy portal zachodni pozwalają datować obiekt na XIII w.

Historia budowy kościoła

Świątynię wybudowano ok. 1270 r. z kwadr granitowych w formie prostokątnej sali, prawdopodobnie przekrytej płaskim dachem. W 1770 r. przebudowano okna w ścianie wschodniej, dobudowano kruchtę do zachodniego narożnika elewacji południowej, a wnętrze przekryto drewnianym, belkowym stropem. W 1875 r. wykonano gruntowny remont, w czasie którego wymurowano z cegły dwa szczyty schodkowe (datę umieszczono na szczycie wschodnim), powiększono okna w ścianach podłużnych, a do zachodniego narożnika elewacji północnej dobudowano kruchtę o takich samych gabarytach jak kruchta barokowa.

Stan zachowania oraz przeprowadzone prace budowlane oraz konserwatorskie po 1945 r.:

Według Karty tzw. zielonej z 1959 r.

• 1956 r. – wnętrze zdewastowane,
• 1958 r. – naprawa dachu,
• 1959 r. – kościół stan dobry, przybudówki zrujnowane w 15%, wnętrze uporządkowane.

Według Karty Ewidencyjnej z 1994 r.

• 1994 r. – stan zachowania dobry, spękania fragmentów murów zewnętrznych, w złym stanie mury przybudówek;
• wykonana wymiana poszycia dachowego oraz założenie orynnowania, planowana naprawa spękań i spoinowanie murów.
• najpilniejsze postulaty konserwatorskie – wymiana stolarki drzwiowej, adaptacja i remont północnej przybudówki, usunięcie ulicznej lampy ze wschodniej ściany kościoła.

Bibliografia

• Karta tzw. zielona, Kościół fil. pw. Królowej Świata. Oprac. L. Madejska, 1959. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Kościół parafialny, Dobra Szczecińska. Oprac. T. Wolender, 1994. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Karta Adresowa Gminnej Ewidencji Zabytków, Kościół parafialny pw. Matki Boskiej Królowej Świata, Dobra. Oprac. M. W. Witek, 2019.
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa, Bramka we wschodnim murze cmentarza, Dobra. Oprac. M. Ober, 1983. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.
• Historia. Franciszkanie w Dobrej [online]. [Przeglądany 27 listopada 2023].
• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Lemcke Hugo. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin. Stettin 1901, Band II, Heft V, Kreis Randow.
• Rozmowa Moniki Kołacz z proboszczem parafii w Dobrej, o. Romanem Zioła w dniu 21 września 2023 r.
• Świechowski Zygmunt. Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII w. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1950.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka