Park dworski (Dobra, powiat policki)

Staw parkowy
Jackowski J. Skrócona inwentaryzacja parku wiejskiego w Dobrej. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie].
Lokalizacja	ul. Graniczna 40B, 72-003 Dobra, nr dz. 301/13
Data budowy	II poł. XVIII w.
[ Zobacz Staw parkowy na mapie.]

Rys historyczny miejscowości

Wieś, ulokowana na miejscu dawnej osady słowiańskiej, od co najmniej XVI w. była lennem pomorskiego rodu von Ramin. W XVIII w. na południowych krańcach miejscowości powstał kompleks złożony z dworu, parku i budynków gospodarczych. Od 1776 r. posiadłość była zarządzana przez Karla Bogusława von Ramin, landrata powiatu, który dokonał podziału majątku, dopuszczając dziedziczenie po kądzieli (czyli w linii żeńskiej). W ten sposób od początku XIX w. dobra były współwłasnością kobiet z roku Raminów: Małgorzaty Beaty Luizy von Rohr i Anny Karoliny von Plotz. Po nich nastali Ludwig Albert Freidrich Constantin i Eduard. Ostatnim z rodziny właścicielem majątku był Max von Ramin.

W 1864 r. majątek liczył 5329 mórg ziemi. W jego skład wchodziły trzy folwarki w Płochocinie (dawn. Luisenhof), częściowo Gunice oraz Habichtshorst. Do majątku należał młyn oraz cegielnia, a zatrudnieni byli ogrodnik, ceglarz, 48 robotników dniówkowych, gospodyni, 25 osób służby, kowal, młynarz oraz dzierżawca karczmy. Hodowano owce, osły, bydło, trzodę chlewną i konie. Kiedy lenno Raminów w Dobrej wygasło na początku XX wieku, majątek został częściowo rozparcelowany.

Co przetrwało?

Ze starego planu wsi do naszych czasów pozostał kształt tzw. wielodrożnicy, ze zmodyfikowanym centralnym placem zamienionym w rondo, a także średniowieczny kościół oraz kilkanaście domów i budynków gospodarczych z przełomu XIX i XX wieku.

Z okazałego zespołu dworskiego, natomiast, położonego przy ul. Granicznej ocalał jedynie budynek gorzelni (w ruinie), młyn, rządcówka oraz naturalistyczny park.

Dawny dwór

Dwór, po którym nie pozostał ślad, składał się z okazałej XVIII-wiecznej bryły głównej nakrytej łamanym, wysokim dachem oraz skrzydła bocznego dobudowanego w XIX wieku. Według niektórych opracowań posiadał również wieżę, ale nie można jej dostrzec na przedwojennych zdjęciach. Do dworu przylegał park, założony na płaskim terenie, ograniczony od strony północnej dziedzińcem folwarcznym, a od strony wschodniej sięgający do drogi prowadzącej w kierunku Lubieszyna. Ważnym elementem kompozycyjnym założenia były stawy: jeden owalny, znajdujący się na osi widokowej dworu i drugi usytuowany bardziej na zachód. W parku rosły różne gatunki drzew: lipy drobnolistne, wiązy, świerki i efektowne solitery (dęby piramidalne). Całość rozbudowano na początku XX w. o aleję jesionową.

Po 1945 r.

Majątek przetrwał II wojnę światową bez znaczących zniszczeń. Po 1945 r. został upaństwowiony, a następnie przeszedł we władanie Państwowych Gospodarstw Rolnych. Na jego terenie powstał Kombinat Dobra. Hodowano bydło, uprawiano ziemię, gorzelnia dobrze prosperowała. W dawnym dworze zostało zakwaterowanych kilka miejscowych rodzin. W latach 50. ludzie przenieśli się do nowo wybudowanych mieszkań, a w dawnej rezydencji Raminów zorganizowano biura PGR.

Dwór służył również jako świetlica wiejska dla dzieci, które przychodziły bawić się i oglądać TV.

Park tętnił życiem, był ogólnodostępny dla mieszkańców chętnie biorących udział w rozmaitych imprezach i festynach organizowanych na jego terenie.

Ok. 1969 r. nieremontowany i zaniedbany dwór rozebrano i na jego miejscu postawiono nowy budynek kilkurodzinny.

W sierpniu 1975 r. park wpisano do rejestru zabytków, a w październiku tego samego roku wykonano inwentaryzację. W dokumencie stan zachowania dawnego obszaru dworskiego określono jako „bardzo zaniedbany, zniszczony” i „zaśmiecony”, W dokumencie zwraca się również uwagę na braki w drzewostanie, a stan samych drzew jest oceniony jako „średni”. Autor opracowania przyznaje, że kombinat PGR „przystąpił do wykonania niektórych prac porządkowych” i „ustawił kilka ławek”, a według zapewnień dyrekcji, „zlecono INWESTPROJEKTOWI opracowanie dokumentacji na zagospodarowanie całego obiektu”. Dr inż. Jackowski zaznaczył w tekście działania konserwatorskie, konieczne do wykonania w zakresie ochrony układu przestrzennego, ochrony ekologicznej i zachowania kompozycji widokowej. Wskazał na istnienie wartościowych elementów krajobrazu, między innymi alei jesionowej o długości 100 metrów. Przeanalizował drzewostan pod względem gatunków oraz wieku. Zwrócił uwagę na istnienie wciąż widocznych osi widokowych: jednej, biegnącej od dawnego dworu w kierunku południowym, pomiędzy dębami stożkowatymi, poprzez staw i drugiej, od strony północnej, prowadzącej przez dziedziniec w kierunku drogi. Ubolewał, że „część parku została zajęta pod wygon bydła”.

Na początku lat 90., po likwidacji PGR park zaczął ulegać stopniowej degradacji. Zarastał dziką roślinnością, rosły hałdy śmieci, butelek. Pod koniec lat 90. powstała koncepcja rewitalizacji i przywrócenia terenu rekreacyjnego mieszkańcom, ale działka została sprzedana prywatnemu właścicielowi, który zamieszkał w tym miejscu. Teren został ogrodzony, a park zrewitalizowany, ale obecnie nie ma do niego dostępu.

Stan zachowania

Według inwentaryzacji z 1975 r.:

Park otoczony ze wszystkich stron terenami należącymi do Kombinatu Państwowych Gospodarstw Rolnych w Dobrej:

od strony południowej do gruntów rolnych,

od strony zachodniej do wygonu dla bydła, zabudowań gospodarczych i ogrodów,

od strony północnej do budynku administracyjnego, zbudowanego w miejscu dawnego dworu,

od strony wschodniej do zabudowań i drogi.

Na obszarze parku znajduje się staw o powierzchni 0,44 ha, zanieczyszczony i zarośnięty roślinnością wodną. Ważne znaczenie w układzie przestrzennym ma aleja jesionowa o długości ok. 100 m, przy której pozostało 13 jesionów w wieku ok. 100 lat. Główna oś widokowa przebiega od dawnego dworu w kierunku południowym, pomiędzy ozdobnymi dwoma dębami szypułkowymi odmiany stożkowej, a następnie przez staw. Od strony północnej oś widokowa prowadzi przez dziedziniec, a następnie wpada w szeroką drogę.

Analiza stopnia zachowania układu zabytkowego

Wg inwentaryzacji z 1975 r. w okresie po II wojnie światowej park nie był pielęgnowany i należycie chroniony, co doprowadziło do strat w drzewostanie i dużych zaniedbań. Wycięto przy tym część drzew, między innymi kilka sztuk skrzydłoorzecha kaukaskiego, które wypuściły odrosty korzeniowe. Znacznie zmniejszona została ilość drzew w alei jesionowej, w której na długości 100 m pozostało zaledwie 13 jesionów o obwodzie pni 100–200 m. Dawna sieć ścieżek i dróżek uległa całkowitemu zatarciu. Teren w połowie lat 70. był w znacznym stopniu zaśmiecony. O niedocenieniu roli parku przez użytkowników miało świadczyć zajęcie części jego powierzchni (0, 14 ha) pod wygon bydła, co doprowadziło do zniszczenia starych drzew – głównie topoli. Mimo strat, park przedstawiał wciąż dużą wartość zarówno z punktu widzenia dendrologicznego, jak i historycznego.

Rola parku w krajobrazie

Wg autora opracowania z 1975 r. park wpływał korzystnie na urozmaicenie krajobrazu okolicy, kontrastując z najbliżej położonymi, monotonnymi lasami iglastymi. Miało to mieć szczególne znaczenie ze względu na położenie Dobrej ok. 2 km od przejścia granicznego w Lubieszynie i wpływać na nasilenie ruchu turystycznego.

Bibliografia

• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Karta założenia folwarcznego, Dobra Szczecińska, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska, Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków, Zespół folwarczny ob. Przekształcony], 2016. Oprac.: Kazimiera Kalita-Skwirzyńska, Archiwum ZWKZ w Szczecinie.

• [https://zabytek.pl/pl/obiekty/gorzelnia-906077/dokumenty/PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_32_EN.462658/1

Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Gorzelnia], Dobra Szczecińska, 1988. Oprac. Alicja Trojanowska, Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

• Skrócona inwentaryzacja parku wiejskiego w Dobrej, 1975. Oprac. J. Jackowski. Archiwum ZWUOZ w Szczecinie.

• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.

• Łazowski Andrzej, Dobra i okolice, Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2015.

• Kołacz Monika, Beztroskie lata w Dobrej – wspomnienia pani Ireny Pluty 2023. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online]. [Przeglądany 24 listopada 2025].

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka